Ścieżka dydaktyczna: Śladami Trzebowian

Archeologiczna ścieżka dydaktyczna „Śladami Trzebowian” położona jest na Pogórzu Kaczawskim, we wschodniej części Parku Krajobrazowego „Chełmy”, częściowo na terenie Wąwozu Myśliborskiego w dolinie potoku Jaworki (i jego dopływu Kobylinki), w odległości około 2 km na południowy zachód od miejscowości Myślibórz (gm. Paszowice, woj. dolnośląskie), 7 km od Jawora, 26 km od Legnicy i 25 km od Bolkowa.

Trasa ścieżki obejmuje sześć stanowisk archeologicznych, w tym dwa grodziska wczesnośredniowieczne, zlokalizowane na zboczach Wąwozu Myśliborskiego, dwa ślady prowadzenia działalności wydobywczej z czasów późnego średniowiecza, dwa grody średniowieczne oraz szereg punktów o walorach krajobrazowych, takich jak Małe Organy Myśliborskie i Elfie Skały.

Na szlaku zainstalowano 8 tablic informacyjnych oraz 5 elementów edukacyjnych, których celem jest propagowanie wiedzy dotyczącej historii regionu oraz aktywizowanie dzieci i młodzieży w procesie nauczania. Ścieżka „Śladami Trzebowian” jest podstawą do prowadzenia zajęć. Bazuje na założeniach integracji interdyscyplinarnej z zakresu historii, etnografii, archeologii, historii kultury materialnej oraz literatury. Skierowana jest ona do dzieci przedszkolnych, i młodzieży szkolnej oraz dorosłych turystów zainteresowanych poszerzaniem wiedzy o regionie.

Obecna ścieżka dydaktyczna nawiązuje do ścieżki funkcjonującej na terenie Wąwozu Myśliborskiego w latach 90 XX wieku. Obecna ścieżka powstała dzięki inicjatywie dyrekcji Dolnośląskiego Zespołu Parków Krajobrazowych.

Uwagi organizacyjno-metodyczne.
Ścieżka „Śladami Trzebowian” zasadniczo ma charakter zamknięty, może jednak być modyfikowana lub wykorzystywana częściowo w zależności od warunków atmosferycznych oraz wieku uczniów biorących udział w zajęciach. Konieczne jest zapoznanie się nauczycieli z terenem kilka dni wcześniej przed planowanymi zajęciami lub skontaktowanie się z pracownikami Parku Krajobrazowego „Chełmy” w celu ustalenia terminu zajęć i przebiegu trasy.

Cele główne:
1. Zapoznanie się z najdawniejszą historią regionu i mikroregionu.
2. Poznanie procesów i mechanizmów historycznych oraz interakcji człowiek-natura.
3. Pobudzanie motywacji poznawczych, komunikacyjnych i emocjonalnych uczniów.
4. Rozwijanie umiejętności świadomego odbioru natury i zabytków oraz wykorzystywania zdobytej wiedzy w praktyce.
5. Propagowanie zachowań związanych z ochroną zabytków kultury oraz przyrody.
6. Rozwijanie umiejętności interpersonalnych uczniów, na podstawie zadań opartych na współpracy wewnątrzgrupowej.

Uczestnicy: Ścieżka adresowana jest przede wszystkim do starszych uczniów szkół podstawowych, gimnazjalnych oraz ponadgimnazjalnych. Zajęcia z wykorzystaniem pewnych elementów ścieżki mogą być również prowadzone ze starszymi dziećmi przedszkolnymi oraz wczesnoszkolnymi po wcześniejszej konsultacji z pracownikami parku oraz dopasowaniem przebiegu trasy do możliwości fizycznych dzieci.

Uwagi organizacyjno-metodyczne.
Prowadzący: Prowadzącymi zajęcia w ramach ścieżki są pracownicy Parku Krajobrazowego. Na podstawie przewodnika zajęcia mogą również prowadzić nauczyciele oraz rodzice przebywający na terenie wąwozu wraz z dziećmi.
Miejsce: Trasa ścieżki dydaktycznej obejmuje zbocza Wąwozu Myśliborskiego. Rozpoczyna i kończy się przed budynkiem Centrum Edukacji Ekologicznej i Krajoznawstwa „Salamandra”
w Myśliborzu.
Długość trasy wynosi około 5 km.
Czas trwania: W zależności od warunków pogodowych, zaangażowania uczniów i ilości wykonywanych zadań 4-6 godzin.
Forma: Zajęcia terenowe z wykorzystaniem instalacji edukacyjnych, kart pracy oraz przewodnika. Praca z rekwizytami.
Miesiące: Najlepiej miesiące wiosenne, letnie oraz jesienne.

 

Przystanek 0: siedziba CEEiK w Myśliborzu

1. Zapoznanie uczniów z celem zajęć, ogólnym planem i czasem ich trwania.
2. Kontrola obuwia turystycznego.
3. Podział uczniów starszych na grupy. Wyznaczenie zadań.
Uczestnicy zajęć w starszych grupach wiekowych powinni być podzieleni na grupy 3-5 osobowe. W każdej z grup nauczyciel wyznacza:
• lidera – osobę koordynującą działania grupy i reprezentującą grupę w czasie zajęć,
• sekretarza – osobę odpowiedzialną za wypełnianie kart pracy,
• osobę odpowiedzialną za przydzielony sprzęt i pomoce.
4. Zaopatrzenie w sprzęt i pomoce.
Każda z grup zostaje zaopatrzona w pomoce dydaktyczne w zależności od grupy wiekowej oraz przewidzianego planu zajęć.

Pomoce dydaktyczne:

• Dzieci przedszkolne – wyposażenie indywidualne
o Przybory malarskie (kredki ołówkowe i świecowe, taśma klejąca, nożyczki)
o Karty pracy
Opiekun grupy posiada ponadto dziurkacz, nożyczki, kartki dodatkowe – po jednej dla dziecka i kilka metrów tasiemki kolorowej do odznak oraz wykonaną na zajęciach w przedszkolu pieczątkę w kształcie liścia oraz tusz/farbę.

• Klasy I-III szkoły podstawowej – wyposażenie indywidualne o Przybory malarskie (kredki ołówkowe i świecowe, taśma klejąca, nożyczki)
o Karty pracy
o Długopisy
Opiekun grupy posiada ponadto dziurkacz, nożyczki, kartki dodatkowe i kilka metrów tasiemki kolorowej do odznak oraz wykonaną na zajęciach technicznych pieczątkę w kształcie liścia oraz tusz/farbę.

• Klasy IV-VI szkoły podstawowej – wyposażenie grupy
o Ołówki, gumki
o Linijki
o Miary zwijane
o Długopisy
o Kredki
o Karty pracy
o Plany ścieżki
o Przewodniki

• Gimnazjum – wyposażenie grupy
o Papier milimetrowy
o Ołówki, gumki
o Linijki
o Miary zwijane
o Długopisy
o Karty pracy
o Plany ścieżki
o Przewodniki

• Liceum – wyposażenie grupy
o Papier milimetrowy
o Ołówki
o Linijki
o Miary zwijane
o Długopisy
o Karty pracy
o Plany ścieżki
o Przewodniki

 

Przystanek 1: Dziedziniec przed CEEiK „Salamandra” w Myśliborzu.

CHRONOLOGIA
   W literaturze naukowej funkcjonują równolegle ze sobą różne systemy podziału dziejów na ery, okresy i epoki. W geologii wydzielane są one na podstawie następstwa procesów i warstw skalnych, w archeologii podział na epoki wynika z głównego surowca wykorzystywanego przez ludzi.
   W dziejach ludzkich najwcześniejszą była epoka kamienia. W jej ramach wydzielono paleolit – epokę kamienia łupanego. Wtedy to pojawiły się pierwsze grupy hominidów wytwarzające najprostsze narzędzia z kamienia i poroża. Zamieszkiwali oni jaskinie i schroniska skalne. Główną metodą pozyskiwania żywności były polowania i zbieractwo.
   Środkowa epoka kamienia – mezolit – to okres stopniowego przejścia do gospodarki wytwórczej. Obok myślistwa i zbieractwa, rozwijało się rybołówstwo oraz zalążki uprawy ziemi. Udomowiono wtedy też świnie i owce. Wynalezione zostały siekiera, czółno i łuk. Nastąpił również postęp w tkactwie i plecionkarstwie. Ludzie wiedli koczowniczy tryb życia, czasowo zamieszkując osady otwarte i jaskinie.
   Młodsza epoka kamienia – epoka kamienia gładzonego, tzw. neolit to okres rozwoju rolnictwa żarowo-kopieniaczego i hodowli. Ludzie zamieszkiwali stałe osady, na Bliskim Wschodzie zaczęły powstawać pierwsze miasta, pojawiły się ręcznie wykonane naczynia gliniane. Na terenach obecnej Polski funkcjonowały w tym czasie: kultury pucharów lejkowatych, amfor kulistych, ceramiki dołkowo-grzebykowej, ceramiki sznurowej, pucharów dzwonowatych i inne. Zaczęły pojawiać pierwsze wyroby z miedzi, stąd też faza przejściowa pomiędzy neolitem a epoką brązu funkcjonuje w literaturze naukowej pod nazwą eneolitu (chalkolitu – od greckiego chalkos - miedź).
   W holocenie doszło do dalszego rozwoju wytwórczości, wprowadzono brąz. Nazwa epoki brązu pochodzi od używanych wówczas powszechnie narzędzi z brązu czyli stopu miedzi z cyną. Głównymi dziedzinami gospodarki były wtedy rolnictwo, hodowla bydła oraz pasterstwo. Na dużą skalę zaczęły powstawać ośrodki wytwórcze. Rozwinął się handel związany ze stosowaniem wozów koleśnych, statków wiosłowych i żaglowych. Ludzie zamieszkiwali grody drewniane (np. Biskupin).
   Użytkowanie przedmiotów żelaznych jest rozpoczęciem nowej epoki. Pierwszym okresem był okres halsztacki (nazwa pochodzi od miejscowości Hallsztatt w Austrii). Ludność wówczas żyjąca wytwarzała liczne przedmioty z żelaza oraz charakterystyczne prestiżowe, ornamentowane  naczynia z blachy brązowej - situle. Zamieszkiwano silnie ufortyfikowane osiedla – siedziby lokalnych władców. Trudniono się hodowlą, rolnictwem, oraz handlem, wydobywano także na dużą skalę sól.
   Następny okres - lateński (od La Tene w Szwajcarii) – to wysoka specjalizacja w wytwórczości metalowej (szczególnie w jubilerstwie), wiązanej z wpływami Celtów. Wraz z narastającymi wpływami imperium rzymskiego na ziemiach obecnej Polski nastał okres rzymski. Przyjmowano rzymską modę i techniki walki. Doszło do rozpowszechnienia nowych technik rzemieślniczych: wprowadzono koło garncarskie i tokarkę. W wyniku osłabienia imperium rzymskiego i wzmocnienia plemion barbarzyńskich nastąpiły wielkie migracje plemion zwane wędrówką ludów. Wraz z upadkiem cesarstwa rzymskiego dochodzi do rozpoczęcia epoki średniowiecza.

Metody datowania stosowane w archeologii:

Metody względne – określają stosunek starszeństwa pomiędzy znaleziskami.
   o Metoda typologiczna – oparta na ewolucjonizmie. Zakłada, że formy proste są najstarsze, a formy skomplikowane - najmłodsze.
   o Metoda stratygraficzna – obserwacja warstw kulturowych i założenie, że warstwy położone niżej są starsze od warstw położonych wyżej.
   o Metoda porównawcza – wyszukiwanie analogii do zabytku, którego wiek chcemy określić. W szczególności sprawdza się w datowaniu dzieł sztuki oraz elementów zdobniczych.
   o Metoda palinologiczna – obserwacja sekwencji pyłków dawnej roślinności. Po dopasowaniu pyłków do sekwencji chronologicznej można określić wiek względny danego stanowiska.

Metody bezwzględne – określają konkretną datę kalendarzową powstania zabytku czy zaistnienia wydarzenia.
   o Metoda dendrochronologiczna – tworzenie sekwencji chronologicznych na podstawie obserwacji słojów rocznego przyrostu drzew. Wiek znalezisk ustala się przez porównywanie układu słojów badanej próbki do skali dendrochronologicznej.
   o Metoda izotopowa – pomiar proporcji między pierwotną zawartością izotopu promieniotwórczego, a obecną zawartością izotopu w próbce. Oparta na teorii połowicznego rozpadu cząsteczek promieniotwórczych. Najpowszechniej stosowanym wariantem jest metoda datowania izotopem węgla C14 – metoda radiowęglowa.
   o Metoda historyczna – powiązanie znalezisk archeologicznych z wydarzeniami historycznymi na podstawie badań źródeł pisanych i ikonograficznych.

   Na dziedzińcu uczestnicy wycieczki mogą spróbować ułożyć sekwencję chronologiczną przy pomocy Bębnów Czasu. Prowadzący mówi o ukrytym na trasie ścieżki ściętym pniu, którego uczestnicy mają szukać w celu poznania przeszłości. Z dziedzińca wycieczka udaje się wzdłuż budynku CEEiK „Salamandra” w kierunku wschodnim na tzw. Skałkę. Stroma ścieżka wiedzie lasem ku polanie śródleśnej.

 

Przystanek 2: Skałka. USTRÓJ SPOŁECZNY SŁOWIAN

   Przystanek 2 znajduje się na południowym zboczu Skałki, na wolnej przestrzeni, u stóp grodziska, koło tablicy informacyjnej. W kierunku południowym (na prawo) widoczne za drzewami są pola uprawne, udając się na północ (na lewo), kierując się w górę zbocza możemy dotrzeć na grodzisko, z widocznymi pozostałościami wałów i fos.

Opis stanowiska
   Spośród grodzisk zlokalizowanych na terenie Wąwozu Myśliborskiego stanowisko 10 zostało zlokalizowane jako ostatnie, w 1993 r. przez A. Boguszewicza. Słabo widoczne obecnie w terenie założenie obronne to pozostałość grodu dwudzielnego datowanego na IX-X w., ze szczątkami wałów i suchej fosy. W czasie badań sondażowych w latach 90 XX w. znaleziono 10 fragmentów ceramiki naczyniowej). Grodzisko to jest najsłabiej przebadanym stanowiskiem archeologicznym rejonu Myśliborza.

Ustrój społeczny Słowian
   Podstawową jednostką społeczną Słowian była rodzina. Jej członkowie wchodzili w skład rodu. Miał on charakter agnatyczny – członkowie rodu wywodzili się od wspólnego przodka, przy czym istotne było pochodzenie w linii męskiej. Ród trwał tak długo, jak długo trwało poczucie wspólnoty jego członków. Ród organizował się na zasadzie starszeństwa i autorytetu, którym darzono wybitne jednostki. Osoby takie zostawały naczelnikami. Nie mieli oni jednak władzy zwierzchniej nad pozostałymi członkami rodu, pełnili natomiast rolę rozjemcy w sporach.
   Rody gromadziły się w większych skupiskach osadniczych – opolach, te natomiast tworzyły wspólnotę nadrzędną w postaci plemienia. Byli wolni i podlegali takim samym prawom i obowiązkom. Decyzje dotyczące wspólnoty były podejmowane w czasie wiecu. Decydowano wtedy o działalności konsumpcyjno-produkcyjnej i obronnej plemienia. Wspólne obrzędy, zwyczaje oraz religia spajały wspólnotę.
    Intensyfikacja kontaktów międzyplemiennych i wzrost potencjału militarnego Polan, Czechów i Morawian doprowadziło do wykształcenia demokracji wojennej. Obok naczelnika powstała warstwa wojów, którzy zwolnieni byli z uprawy ziemi. Utrzymywali ich pozostali członkowie grupy, pod warunkiem obrony terenów plemiennych. Podczas działań zaczepnych wojowie pozyskiwali niejednokrotnie bogactwa, będące podstawą wydzielenia się ich jako grupy majątkowej. Wojenni niewolnicy byli z czasem dobrowolnie włączani do wspólnoty lub mogli powrócić do swojego plemienia.

   Opuszczając przystanek 2 udajemy się w kierunku południowym, ku polom uprawnym. Na granicy lasu i pola zlokalizowany jest kolejny przystanek.

 

Przystanek 3: TECHNIKA PRACY ARCHEOLOGA

   Głównym elementem przystanku jest zadaszona odkrywka glebowa – miejsce ćwiczeń praktycznych. Ustawiona jest przy niej tablica informacyjna, zaznajomi uczniów z pracą archeologa.

   Praca archeologa jest wieloetapowa. Przed rozpoczęciem badań terenowych archeolodzy przeprowadzają kwerendę źródłową, poszukując miejsc wartych przebadania. Korzystają z badań powierzchniowych, czyli obserwacji podłoża i poszukiwaniu pozostałości działań ludzkich. Mogą być to zarówno zabytki ruchome lub formy terenu wskazujące na aktywność ludzką, np. widoczne w terenie pozostałości wałów. Obok badań powierzchniowych stosowane są także inne metody lokalizacji stanowisk. Stosuje się badania lotnicze, w czasie których przelatując nad terenami wykonuje się serię zdjęć. Na fotografiach tych widać niedostrzegalne z poziomu ziemi szerokopłaszczyznowe zmiany barwy podłoża, mogące wskazywać na obecność śladów osadnictwa ludzkiego. Często stosuje się wykrywacze metali, z tym że od wielu lat są one obiektem dyskusji w środowisku naukowym. Prawidłowe badania przy pomocy tego urządzenia, powinny zakończyć się na etapie zlokalizowania obiektu.
   Kolejnym etapem przed rozpoczęciem badań jest pozyskanie odpowiednich funduszy i zgody Konserwatora Zabytków oraz właściciela terenu. Wymogiem do prowadzenia badań jest odpowiednie kierunkowe wykształcenie i doświadczenie kierownika wykopalisk.
   Badania terenowe prowadzi się w miesiącach wiosenno-jesiennych. Rozpoczęcie prac to najczęściej oczyszczenie powierzchni z zarośli i innych elementów utrudniających eksplorację terenu i wyznaczenie granic wykopu. Bierze się wówczas pod uwagę zarówno ukształtowanie terenu, jak i kierunki świata. Ważnym etapem tej czynności jest nawiązanie do siatki geodezyjnej i ustalenie wysokości nad poziomem morza.
   Eksploracja rozpoczyna się zdjęciem humusu, czyli powierzchniowej warstwy ziemi. Kolejne warstwy ziemi eksplorowane są etapami. Po każdym etapie następuje dokumentacja rysunkowa i fotograficzna oczyszczonego dna wykopu oraz dokonanie pomiarów przy pomocy urządzeń niwelacyjnych.
   Dokumentacja fotograficzna i rysunkowa są najważniejszymi etapami pracy archeologa w terenie. Prawidłowe  zdjęcie dokumentacyjne, musi spełniać szereg wymogów: powinno być wykonane w odpowiedniej porze dnia, by nie były na nim widoczne cienie i by uniknąć zakłamania kolorów. Musi być zaopatrzone w oznaczenie kierunków świata (strzałka), miarę (łatę), w celu uchwycenia skali, tabliczkę informacyjną z numerem porządkowym, nazwą stanowiska, numerem wykopu oraz obiektu. Zdjęcie powinno być wykonane jak najbardziej z góry (np. z drabiny), by uniknąć dysproporcji.
   W przypadku rysunku jego nieodzownymi elementami są: skala, oznaczenie kierunków świata, legenda. Niezbędne też są informacje dotyczące nazwy stanowiska, dane lokalizacyjne (wykop, obiekt, warstwa), skala, data wykonania rysunku, tytuł, nazwisko i podpis rysownika, numer inwentarzowy. Rysunek powinien ponadto zawierać dokładny opis poszczególnych warstw oraz naniesione na niego wartości niwelacyjne. Rysunki wykonywane są na papierze milimetrowym, a opisy pismem technicznym.
   Zakończenie eksploracji wykopu następuje po osiągnięcia calca - jałowej pod względem archeologicznym warstwy geologicznej, nie zawierającej materiału kulturowego. Następuje wówczas oczyszczenie profili wykopu, ich dokumentacja fotograficzna i rysunkowa.
   Wszystkie znaleziska pozyskane w czasie wykopalisk muszą być oczyszczone, pogrupowane, zaopatrzone w metryczki, opisujące miejsce ich znalezienia oraz odpowiednio zinwentaryzowane. W czasie prowadzenia wykopalisk archeolodzy prowadzą dziennik badań, w którym odnotowują swoje obserwacje, postęp prac, a także inwentarze zabytków, rysunków, fotografii, próbek gleby. Wszystkie te dokumenty stanowią podstawę do przygotowania sprawozdania, które należy przedłożyć konserwatorowi zabytków po zakończeniu prac.
    Następny etap  to prace gabinetowe - uzupełnianie dokumentacji, przerysowanie rysunków, przygotowanie sprawozdania oraz dokumentacja rysunkowa i fotograficzna znalezisk ruchomych. Wtedy też wykonuje się zabiegi konserwatorskie, rekonstrukcje zabytków (np. wyklejanie potłuczonych naczyń ceramicznych i szklanych) oraz ustala chronologię znalezisk.
   Zgodnie z ustawą o Ochronie Zabytków stanowiska archeologiczne podlegają ochronie prawnej. Nie należy ich niszczyć ani eksplorować bez zgody odpowiednich organów. Wszystkie zabytki znajdowane na terenie Polski należą do państwa, nie zaś do znalazcy. Każdy, kto znalazł zabytki ma obowiązek dostarczyć informację o nich do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków lub przekazać znalezisko do najbliższego muzeum.

   Po wykonaniu zadań grupa udaje się w kierunku południowym, ścieżką wytyczoną na krawędzi młodnika i pól uprawnych. Od strony wschodniej widoczna jest panorama Jawora i okolic.

 

Przystanek 4: Ślady prac górniczych. TRADYCJE I TECHNIKI WYDOBYWCZE

   Idąc trasą po prawej stronie (kier. zachodni) grupa mija wyższy lasek liściasty. Należy zwrócić uwagę na ukształtowanie terenu: rowy, wały, zagłębienia, będące pozostałościami wydobycia surowców. Podążając dalej ścieżką docieramy na łąkę, na krawędzi której widoczne są zarośla. Wśród nich zlokalizowana jest kolejna tablica informacyjna. Tuż obok znajduje się Zgadula – instalacja pozwalająca uczestnikom wycieczki poznanie słów związanych z wydobyciem surowców.

Początki górnictwa w rejonie Gór i Pogórza Kaczawskiego
   Rejon Gór i Pogórza Kaczawskiego był intensywnie eksploatowany górniczo od czasów wczesnego średniowiecza. Najstarsze ślady działalności górniczej to V-VI w. Wydobywano na tym terenie złoto, srebro, ołów, miedź, żelazo, cynę i sól. Zorganizowana eksploatacja pokładów rudy miedzi trwała z przerwami od IX w. W rejonie Złotoryi rozpoczęto wydobycie złota za czasów Bolesława Wysokiego w XII w., a w XIII w. zaczęły powstawać pierwsze miasta górnicze, do których Piastowie sprowadzali w czasie akcji kolonizacyjnej górników z terenów Miśni. Miasta te miały liczne przywileje i udogodnienia (m.in. szpital dla gwarków w Legnicy). Na obszarze miast górniczych gwarkowie mieli prawo do budowy domu, uprawiania rzemiosł i ziemi, warzenia piwa, sprzedaży soli bez płacenia podatku miejskiego.
   Pierwsze źródła pisane związane z górnictwem miedzi Gór i Pogórza Kaczawskiego pochodzą z 1360 r. i dotyczą prawa do wydobycia dla rodziny von Bieberstein i ich włości w Wilkowie i Jerzmanicach Zdroju. Intensyfikacja prac górniczych nastąpiła na początku XVI w. Od tego czasu podstawą działalności górniczej i hutniczej w okolicach Jawora były miedź, żelazo, ołów i srebro. Dawne tereny górnicze rozciągały się od Raczyc na zachodzie do Piotrowic na wschodzie, od północnych stoków Górca do Myślinowa18.
   Najstarsze wzmianki odnośnie wydobycia surowców na terenie dzisiejszego Parku Krajobrazowego „Chełmy” pochodzą z połowy XVI w. i dotyczą pozyskiwania iłów z okolic Strzegomia i Jawora do wyrabiania tabletek zwanych terra sigillata. W pobliżu Myślinowa wydobywano natomiast łupek serycytowo-chlorytowy, do utwardzania dróg.

Organizacja prac górniczych
   Na Śląsku urzędnikiem zajmującym się zarządzaniem sprawami górnictwa był górmistrz. W towarzystwie mierniczego i ławników miasta wyznaczał on działki górnicze wielkości 98x98 metrów. Znalazca kruszcu mógł otrzymać dwie takie działki, natomiast gwarkowie zrzeszeni w gwarectwa siedem.
   Pozyskiwanie kruszcu odbywało się różnymi metodami: systemem odkrywkowym, szybowym lub sztolniowym. Wydrążone kilofami szyby (dukle) zalewała woda, montowano więc żurawie lub kołowroty, przy pomocy których wyciągali ją workami. Wydobycie sztolniowe polegała na wykuciu w zboczu wzgórza poziomego chodnika. Woda ze sztolni wypływała wówczas sama. Podziemne chodniki wzmacniano obudowami drewnianymi i oświetlano osobistymi lampkami olejowymi. Szyby zabezpieczano przed deszczem stożkowatymi daszkami lub szopami. Surowiec wydobywano na powierzchnię w wiadrach po drabinie, przy pomocy żurawi, a później – wykorzystując kieraty konne. Po wydobyciu gwarkowie gromadzono surowiec w hałdach lub dołach dookoła szybów, a następnie wstępnie obrabiano w tłuczkach stęporowych.
   Kopalnie i szyby wydobywcze często podlegały bezpośrednio władcy lub gwarkowie musieli uiszczać na jego rzecz opłaty. Gwarkowie byli ludźmi wolnymi, toteż musieli stawiać się uzbrojeni na wezwanie księcia. Atrybutem gwarków były: perlik (młot) i żelazko (krótki kilof), a w niektórych regionach barda (rodzaj topora górniczego). Mimo iż patronką górników jest św. Barbara, wśród braci gwareckiej po dzień dzisiejszy panuje wiara w Skarbka (Skarbnika), ducha kopalnianych podziemi.
   Według śląskich legend upadek kopalni złota na tym terenie łączy się z działalnością pewnego mnicha ściągającego dziesięcinę z kopalń. Po ostrej wymianie zdań, został on zabity w Mikołajowicach przez gwarków, niezadowolonych z wysokości opłaty. Umierając mnich przeklął wszystkie kopalnie złota na Śląsku i rzucił przez to na nie czar. Od tego momentu kopalnie zaczęły chylić się ku upadkowi.

   Po wykonaniu zadań grupa wraca na łąkę pomiędzy dwoma pozostałościami wydobycia surowców i udaje się trasą widokową w kierunku południowo – wschodnim, na górę Rataj. Mija szlak czerwony i żółty i zagłębia się w las, podchodząc pod wzniesienie.

 

Przystanek 5: Rataj. WALORY OBRONNE OSIEDLI

   Podchodząc pod górę Rataj zwracamy uwagę na ukształtowanie terenu – liczne wały, fosy, pagórki, pozostałe po grodzisku. Tablica zlokalizowana jest na wysokości pierwszego podgrodzia przy „bramie” wiodącej do grodu-zameczku. Po obu stronach ścieżki widoczne są podwójne pasy wałów i fosy. W kierunku północnym zachowane są pozostałości zamku górnego, zniszczonego przez wychodnię bazaltu – Małe Organy Myśliborskie.

Rataj - opis stanowiska
   Badania powierzchniowe na górze Rataj, prowadzono w okresie międzywojennym oraz latach 1959-60 i 1994. Grodzisko na górze Rataj (Ratschberg) położone jest na bazaltowym wzniesieniu, o kulminacji na wysokości 318 m n.p.m. Założenie składa się z trzech członów. Na kulminacji zlokalizowano zamek górny. Od strony północnej i wschodniej przylegało do niego pierwsze podzamcze, a do niego od wschodu drugie. Północną i środkową część warowni zniszczył kamieniołom odkrywkowy bazaltu przy Organach Myśliborskich. Z zamku górnego zachował się tylko południowo-zachodni fragment z odcinkami murów wykonanych z łamanego kamienia bazaltowego spojonego zaprawą wapienną. Badania sondażowe ustaliły lokalizację domniemanego dziedzińca i piwniczki. Pierwsze przedzamcze otoczone było wałem zewnętrznym i wewnętrznym oraz fosą. Na jego terenie odkryto m.in. liczne fragmenty ceramiki, noże, fragmenty nożyczek, klucz żelazny oraz grudki polepy. Ze wszystkich części zamku w najlepszym stanie przetrwało drugie przedzamcze, o półkolistym zarysie z widocznymi wałami, oddzielone od zamku górnego fosą. Dzięki znaleziskom (głównie ceramika) ustalono chronologię założenia obronnego na XIII-początek XIV w. lub XIV-XV w. Prawdopodobnie we wczesnym średniowieczu istniał tu gród, na miejscu którego zbudowano murowany zameczek-strażnicę.

Walory obronne grodów
   Słowo gród oznacza przede wszystkim miejsce sztucznie zagrodzone w celach obronnych. Grody Słowian doby plemiennej i wczesnopiastowskiej stanowiły ważne ogniwo w sieci obronnej Dolnego Śląska. Na podstawie źródeł pisanych ustalono, że na 75 wypraw wojennych prowadzonych przeciwko Słowianom w VIII-XII w. 1/3 z nich przyniosła częściowy skutek, a 20 zakończyło się niepowodzeniem.
   Wysokie walory obronne grody wczesnośredniowieczne zawdzięczają wielu czynnikom. Pierwszym z nich były niewątpliwie konstrukcje obwarowań. W grodach wczesnośredniowiecznych na obwarowania składał się system fos (zarówno suchych jak i mokrych) oraz wałów obwodowych i odcinkowych. Na stanowiskach wczesnośredniowiecznych zidentyfikowano wiele typów obwarowań. Jedną z najstarszych form były ostrokołowy, tj. płoty palisadowe - zbudowane z kołków wbitych w ziemię w pewnej od siebie odległości i wyplecionych gałęziami. Najpowszechniejsze były konstrukcje, których rdzeń stanowił rumosz skalny. Nad nim usypywano wały ziemne, zakończone palisadą, czyli ochroną z gęsto przy sobie wbitych w ziemię bierwion drewnianych. Oprócz pojedynczych rzędów praktykowano także budowę palisad podwójnych. Powszechne również były wały rusztowe, budowane z układanych podłużnie i poprzecznie pni drzew oraz skrzyniowe, budowane z drewna układanego na zrąb, wypełnione gliną lub ziemią. Później pojawiły się wały z oblicówką kamienną, wzmacniającą konstrukcje drewniano-ziemne. Aby zapobiec spalaniu wałów podczas oblężenia, oblepiano je gliną. Ważnym elementem systemów obronnych były bramy grodowe, niekiedy podwójne. Dostęp do grodów utrudniały tzw. wilcze doły, gęsto stojące drzewa przed wałami (zasieki) oraz słupy ukośnie zwrócone na zewnątrz warowni.

Typy grodzisk:
• cyplowe – w zakolach rzeki, oddzielone od pozostałego terenu wałem
• cyplowe typu ostrožna – odcięcie przestrzeni grodu od cypla poprzez system fos i wałów
• powstające nad krawędziami zboczy poprzez dostawienie do prostej krawędzi zbocza półkolistego lub podkowiastego wału
• wklęsłe jednoczłonowe
• wieloczłonowe zamknięte – otoczone ze wszystkich stron wałami
• pierścieniowe położone na kulminacjach
• skalne – gród wkomponowany w naturalny układ skał

   Obok zabudowań o charakterze obronnym, część grodu stanowiły budynki mieszkalne, gospodarcze, niekiedy reprezentacyjne. Na majdanie płonęły wolnostojące paleniska i piece. Wodę do grodzisk dostarczano z przepływających w pobliżu cieków wodnych. Na żadnym z grodzisk sudeckich nie znaleziono studni, natomiast znane są cysterny kute w skale, będące rezerwuarami wody pitnej. Brak także jest w grodziskach tego regionu drewnianych ulic i chodników, tak popularnych na Niżu Środkowoeuropejskim.
   Domy zamieszkiwane przez Słowian wznoszono w różnorakich konstrukcjach. Były to niekiedy półziemianki, częściej natomiast domy drewniane zrębowe, słupowe lub zrębowołątkowe z paleniskami w środku. Podłogi domów wylepiane były polepą lub wykładane były deskami. Obok domów znajdowały się zagrody dla zwierząt oraz magazyny na zboże, przyjmujące formę ziemianek uszczelnionych korą. W osadach słowiańskich archeolodzy znajdują niekiedy kopulaste piece gliniane i łazienne.

   Kierując się w stronę zachodnią, grupa opuszcza stoki góry Rataj. Wycieczka dociera do wielkiej polany z zabudowaniami gospodarczymi (Owczarnia). Idąc za oznaczeniami ścieżki dydaktycznej w kierunku zachodnim docieramy do krawędzi lasu. Po prawej stronie zwracamy uwagę na strome zbocze wzniesienia.

 

Przystanek 6: Kobylica. ZDOBYWANIE ŻYWNOŚCI

   Przemieszczając się wzdłuż stromizny grupa dociera do przystanku 6 na trasie ścieżki dydaktycznej. Na szczycie wzniesienia Kobylica widoczny jest majdan grodziska i pojedynczy pas wałów obronnych.

Kobylica - opis stanowiska
   Grodzisko na Kobylicy wraz z grodziskiem na Golicy, flankują wylot doliny Kobylinki. Był to gród dwuczłonowy, składający się z grodu właściwego i podgrodzia oddzielonych wyraźnie widocznym dziś wałem. Gródek został prawdopodobnie zniszczony w czasie wojen husyckich w XV w. Podczas badań sondażowych prowadzonych znaleziono fragmenty ceramiki naczyniowej datujące obiekt na IX-X w oraz kości ptasie. Możliwe, że gród był zasiedlony już w okresie halsztackim.

Życie codzienne Słowian – podstawy gospodarki
   Słowianie byli ludem rolniczym. Wraz z ich pojawieniem się na ziemiach obecnej Polski, nastąpiły liczne przemiany w gospodarowaniu i zdobywaniu żywności. Pierwszym z osiągnięć Słowian było niewątpliwie przejście od wypaleniskowej do ornej uprawy roli, prowadzonej w systemie ugorowo-przemiennym. Stosowana do tej pory gospodarka wypaleniskowa, wymagała częstych zmian terenów uprawnych, gdyż ziemia nawożona popiołem z wykarczowanych i spalonych lasów szybko ulegała wyjałowieniu. W systemie żarowym stosowano drewniane narzędzia orne (sochy). Wymagająca większej powierzchni orna uprawa roli, pociągnęła za sobą udoskonalenie narzędzi rolniczych. Zaczęto stosować drewniane radła z metalowymi radlicami oraz pługi zaprzężone w woły. Do zbioru traw używano metalowych kos i półkosek, do ścinania zboża sierpów z drewnianą rękojeścią.
   Nastąpiło przesunięcie zainteresowania rolników z roślin strączkowych na zboża. Słowianie uprawiali proso, jęczmień, pszenicę, owies i żyto. Płody przechowywali w ziemiankach pełniących funkcję spichlerzy. Ziemianki te przed użyciem wypalano i wymoszczano słomą lub korą brzozową w celu ochrony ziarna przed wilgocią. Ziarna magazynowano również w kadłubach, skrzyniach drewnianych i dużych wiklinowych pojemnikach. Prócz zbóż nadal uprawiano groch, soczewicę, bób i wykę oraz warzywa: marchew, buraki, koper, czosnek, cebulę, kapustę i rzepę. Powszechnie uprawiano także rośliny oleiste i włókniste: len, konopie i mak. Owoce częściowo pozyskiwano z dzikich drzewek rosnących w lasach. Były to m.in. jabłonie, grusze, śliwki, wiśnie i czereśnie. Zbierano owoce tarniny, orzechy laskowe, maliny, czarny bez, żurawinę, borówki, szczaw, komosę białą, rdest, pokrzywy. Podczas tak zwanych dzikich żniw zbierano mannę wodną i nasiona dzikich traw oraz zioła lecznicze.
   Uprawę ziemi w dużym stopniu uzupełniano hodowlą zwierząt. Kozy, woły, bydło i świnie, których szczątki kostne są licznie znajdowane w grodach, były wypasane w lasach lub na ugorujących polach. Odchody koszarowanych zwierząt stanowiły wówczas naturalny nawóz. Mniej powszechnie hodowano owce miedziane i torfowe.
   Spośród zwierząt obecnych w osadach słowiańskich znaczenie prestiżowe miało bydło - traktowane jako miernik bogactwa. Było ono formą daniny przekazywanej naczelnikowi plemienia przez współplemieńców. Innym prestiżowym zwierzęciem był niewątpliwie koń, który był hodowany do celów wojennych oraz niejednokrotnie wiązany był z wróżbiarstwem i kultem. Rzadziej hodowane były ptaki: kury, kaczki, gołębie i gęsi.
   Uzupełnieniem rolnictwa i hodowli były także bartnictwo, rybołówstwo oraz myślistwo i zbieractwo. Polowano dla skór i futer, dziczyzna natomiast nie zajmowała bardzo ważnego miejsca w diecie Słowian. Polowano przy pomocy łuków, oszczepów, toporów, maczug, procy i noży na niedźwiedzie, dziki, tury, rysie, wilki, jelenie, łosie i sarny.
   Głównym elementem diety Słowian były produkty mączne i warzywa. Zboża poddawano obróbce w żarnach rotacyjnych, stępach ręcznych i nożnych. Ważnym elementem diety były także mleko, jego przetwory oraz jaja. Mięso chroniono przed zepsuciem poprzez suszenie, solenie i wędzenie. Najwięcej spożywano wieprzowiny i wołowiny. Spośród przypraw najcenniejsza była sól, powszechnie natomiast stosowano zioła. W kuchni Słowian używane były wytłaczane w specjalnych prasach oleje roślinne i zwierzęce. Produktami uzupełniającymi w gospodarstwie słowiańskim były miód, wykorzystywany do słodzenia oraz ocet do kwaszenia ogórków, mleka i kapusty. Napojami goszczącymi na stołach były woda, mleko, miód sytny i piwo.

   By opuścić grodzisko, należy udać się za znakami ścieżki w kierunku południowym / południowo-zachodnim do wąwozu pomiędzy dwoma wzniesieniami Kobylicą i Golicy. Dnem dolinki płynie Kobylinka. Idąc wzdłuż jej biegu w kierunku północnym docieramy do kładki nad potokiem, który przekraczamy i wspinamy się na szczyt wzniesienia Golicy.

Przystanek 7: Golica. RZEMIOSŁA I HANDEL

   Na cyplu Golicy leży grodzisko, otoczone od strony południowej wałami obronnymi oraz z trzech stron przez wody tutejszych potoków – dopływów Jawornika. Zbocze stromo opada w kierunku cieków wodnych (do 60 stopni pochyłości zbocza).

Grodzisko na Golicy – opis stanowiska
   Badania powierzchniowe na tym stanowisku prowadzone były w okresie międzywojennym oraz w 1966 r. Grodzisko założono na skalnym cyplu o wysokości 210 m n.p.m., wchodzącym w skład Golicy, opadającym od południa w stronę Jawornika. Jest to grodzisko dwuczłonowe, w kształcie trójkąta, którego wysokość wynosi 60 m, natomiast maksymalna szerokość to 50 m. Ze względu na lokalizację na skalnej grzędzie i otoczeniu grodu z kilku stron meandrami rzeki, grodzisko to możemy zaliczyć do typu ostrožna. Od strony południowej widoczne są zarysy wału i fosy. Wały, zachowane na odcinku 50 m, wykonano w konstrukcji kamiennej. Ich wysokość to około 6 m, natomiast szerokość u podstawy to od 6 do 16 m. Chronologia grodu została ustalona na wczesne średniowiecze (2-4 ćwierć IX w.).

Życie codzienne Słowian – rzemiosła i handel
   Konsekwencją rozwoju rolnictwa, a więc i nadwyżkami żywności był intensywny rozwój rzemiosł. Warsztaty lokowano najczęściej na podgrodziach. Warsztaty rzemieślnicze miały charakter rodzinny – przechodziły z ojca na syna. Ludność, której nie było stać na wyroby rzemieślnicze, wykonywała niezbędne przedmioty w domu, wykorzystując jako surowiec głównie drewno.
   We wczesnym średniowieczu najintensywniej rozwijały się rzemiosła metalurgiczne. Powstawały żelazne narzędzia (młoty, siekiery, okucia radeł, świdry pełno obrotowe i półobrotowe, pilniki), broń (miecze, groty) oraz przedmioty codziennego użytku (nożyce, klucze, młotki, noże, brzytwy, podkowy). Śladami metalurgii czarnej są także tygielki, bryły żużlu oraz półwytwory. Obok metalurgii czarnej rozwijała się metalurgia kolorowa – obróbka brązu, cyny i srebra. Wykonywano z nich liczne ozdoby i elementy dekoracyjne. Stosowano kucie, odlewanie, filigran, emalię, posrebrzanie. Najpopularniejszymi wytworami jubilerskimi były kolczyki, zausznice, pierścionki, paciorki, łańcuszki, zawieszki oraz kabłączki skroniowe.
   W grodach i podgrodziach obrabiano również inne surowce. Na tokarkach wykonywano naczynia drewniane, z kości i rogu natomiast grzebienie, okładziny noży, kostki do gry, szydła i gwizdki. Ważnym było garncarstwo. Naczynia gliniane wykonywano początkowo ręcznie, w późniejszych okresach ich powierzchnię obtaczano na kole garncarskim jednotarczowym lub wykonywano na nim w całości. Koła garncarskie poprawiły się jakość produkcji naczyń. Na dnach pojawiły się znaki garncarskie, identyfikujące wytwórcę wyrobu. Naczynia ozdabiano ornamentem rytym falistym i pionowym lub wykonanym grzebieniem czy radełkiem. Wypalano je w jamach lub piecach dwudzielnych.
   Słowianie zajmowali się także smolarstwem, dziegciarstwem29, bednarstwem, kołodziejstwem oraz kamieniarstwem. Dzięki tej ostatniej dziedzinie powstawały żarna, prażnice, osełki, kamienie szlifierskie i przęśliki kamienne. Owe przęśliki są przejawem intensywnego rozwoju tkactwa zarówno domowego, jak i rzemieślniczego, w którym stosowano poziomy warsztat tkacki. Na wysokim poziomie stało szewstwo, na drewnianych kopytach wykonywano skórzane buty zdobione haftem.
   W dobie plemiennej na terenach Śląska Słowianie uprawiali handel w formie wymiany dwustronnej. Sprowadzano jedwabie, broń, szkło, ozdoby złote i srebrne, wino. Wywożono natomiast bydło, skóry, futra, miód, żelazo i surowce skalne.    Środki wymiany były bardzo zróżnicowane. W VIII w. dominował tzw. pieniądz pozakruszcowy (płacidła, pieniądz towarowy). Najczęściej spotykanym pieniądzem pozakruszcowym, były misy żelazne typu śląskiego, grzywny grotopodobne i grzywny siekieropodobne. Miski typu śląskiego to stosunkowo duże naczynia żelazne, znajdowane pojedynczo w grodach, a także wchodzące w skład skarbów z terenów Śląska. Grzywny siekieropodobne traktowane są przez badaczy jako wyznacznik strefy wymiany związany z terytorium wielkomorawskim. W związku ze zmianą wyglądu, odbierającą siekierom i grotom ich pierwotną funkcję i wyłączeniem ich przez to z użytku codziennego, grzywny siekiero- i grotopodobne traktowane są jako płacidła właściwe.
   W połowie X w. na Śląsku używany był pieniądz kruszcowy w formie niemonetarnej (srebro na wagę, blaszki, druty, ozdoby), a w drugiej połowie X w. monetarnej. W pierwszej kolejności pojawiły się tu monety obcego pochodzenia: duńskie, arabskie, bawarskie, saskie, szwabskie i czeskie, a następnie wybijane przez lokalnych władców. W 2006 roku odkryto w okolicach Jawora depozyt z końca XI w. zawierający głównie śląskie denary Bolesława Śmiałego bite w mennicy we Wrocławiu.

   Idąc grzbietem Golicy grupa udaje się w kierunku zachodnim ku punktowi widokowemu Elfie Skałki. Na ich szczycie zlokalizowana jest platforma widokowa. Rozciąga się z niej panorama na Wąwóz Myśliborski oraz pałac w Myśliborzu. Przy tablicy informacyjnej umieszczony jest Tajny Znak – miejsce, w którym młodsze dzieci mogą same wykonać metodą odbijania symbol strażnika wąwozu.

Przystanek 8: Elfie Skałki. WIERZENIA

   Słowianie jako lud pogański mieli bardzo rozwiniętą strefę sacrum, przenikającą życie codzienne na wielu płaszczyznach. Najpełniej strefę ich wierzeń oddają nam rytuały związane z obrządkiem pogrzebowym oraz legendy.
   Najpowszechniejsze wśród Trzebowian były pochówki ciałopalne, związane z wiarą Słowian w oczyszczającą moc ognia. Zmarłego ubierano w najlepsze szaty, ozdabiano biżuterią i wyposażano w przedmioty codziennego użytku. Zwłoki w czasie uroczystości pogrzebowych palono na stosie, a następnie w naczyniu ceramicznym (tzw. urnie, popielnicy) składano do grobu. Grób przyjmował formę płaską, a w późniejszym czasie kurhanu z rdzeniem kamiennym i konstrukcją z belek drewnianych. Pojawiały się również obstawy i bruki kamienne. Po pogrzebie następowała tryzna – rodzaj stypy, w czasie której wspominano zmarłego i na jego cześć wyprawiano gonitwy, zapasy, tańce w maskach oraz spożywano poczęstunek.
   Na terenie Śląska pochówki jamowe szkieletowe wiąże się z wpływami czeskimi i naddunajskimi. Świadczą one o postępującej chrystianizacji. Groby te wyposażone były w naczynia naddunajskie, broń (groty żelazne włóczni), przedmioty codziennego użytku (nożyki, brzytwy) i monety. Cmentarze lokowano najczęściej w pobliżu grodów. Jedne z najbardziej znanych cmentarzysk wczesnośredniowiecznych znajdują się w Będkowicach i Białogórzu. Na cmentarzysku w Myśliborzu znaleziono 40 kurhanów, zlokalizowanych pomiędzy dwoma grodziskami. Wiązane są one z epoką brązu (kultura łużycka) i wczesnym średniowieczem. Kurhany z tego cmentarzyska mają średnicę od 4 do 9 metrów, a wysokość do 1 m. Zbudowane są z nasypu ziemnego, z wewnętrznymi konstrukcjami kamiennymi i zrębowymi drewnianymi. W centralnej partii niektórych kurhanów zidentyfikowano stele kamienne.
   Pojedyncze pochówki znamy również ze środka osad. Obok pochówków ludzkich z grodów warte uwagi są także ofiary zakładzinowe. Były to wkopane w obrębie osady naczynia z pożywieniem (mięsem i ziarnem), czaszki zwierząt i pisanki. Miały one zapewnić mieszkańcom dostatek oraz były symbolami życia.
   Dawni Słowianie wyznawali religię politeistyczną. Ich wiara opierała się na kulcie sił przyrody.
Do najważniejszych bogów panteonu słowiańskiego należeli:
• Swaróg/Swarożyc – bóg słońca, ognia wyższego rzędu. Z jego kultem związane były hołdy oddawane w godzinach porannych i wieczorne modły o jego powrót następnego dnia.
• Dadźbóg – syn Swarożyca, identyfikowany ze słońcem i ogniskiem domowym
• Światowit – bóstwo o 4 twarzach, skierowanych w 4 strony świata. Związany z dobrą mocą magiczną. Jego atrybutem był biały koń.
• Perun – bóg błyskawic. Przedstawiany jako jeździec na białym koniu z młotem w ręku.
• Wołos – bóg bydła, handlu, sztuki, rzemiosł i kupców.
• Horos – bóstwo księżycowe.
• Mokoszcz – bóstwo żeńskie, odpowiedzialne za dostarczanie żywności, czczone szczególnie wiosną.
• Strzybog – bóg wiatrów.
• Sieman – stróż mitycznego drzewa, w postaci pół-psa pół-ptaka, opiekujący się roślinami.

   Świętymi kwiatami Słowian były dzikie malwy i maki, będące pomostem między światem widzialnym, a duchowym. Spośród drzew czczone były szczególnie dęby, jesiony, klony i lipy. Obok bóstw w mitologii słowiańskiej występowały liczne demony związane z przyrodą: latawice, wiły, topielice, południce i boginki oraz demony domowe: skrzaty.
   Najważniejsze święta pogańskie związane były z przesileniami. Najbardziej znanym świętem Słowian była Sobótka (Noc Kupały), kojarzona ze świętem zakochanych. Innym znanym świętem jest topienie marzanny, symbolizujące pozbycie się śmierci ze społeczności.
   Postępująca od VIII/IX w. chrystianizacja ludów słowiańskich przyjmowała trzy zasadnicze formy - akcje misyjne, nacisk militarny oraz decyzja panującego. Zasadniczo chrystianizacja nie wywoływała odruchów buntu. W pierwszych etapach była ona powierzchowna i formalna. Lud mimo chrztu nadal składał ofiary bóstwom pogańskim, kultywował obrzędy i tradycje. Widoczne było to między innymi w obrządku pogrzebowym. Miejsce ciałopalenia zajął obrządek szkieletowy, ale zmarli nadal byli zaopatrywani w broń, pożywienie i ozdoby, jak to czynili poganie.

   Z Elfich Skałek grupa udaje się w kierunku południowo-zachodnim i schodzi z wzniesienia. Po drodze po stronie prawej widoczne są zieleńcowe formacje skalne. Idąc za oznaczeniami ścieżki dydaktycznej w kierunku północnym docieramy do Polany Jaskiniowców. Stamtąd udajemy się w kierunku CEEiK „Salamandra”, gdzie następuje zakończenie wycieczki.