Ścieżka dydaktyczna: Wąwóz Myśliborski

Ścieżka Przyrodnicza "Wąwóz Myśliborski"

Ścieżka przyrodnicza "Wąwóz Myśliborski", została wytyczona w 1986 roku, posiada długość 4,5 km, czas przejścia 2,5 do 3 godzin. Oznaczona jest symbolem sowy. Start zaczyna się przy siedzibie Dolnośląskiego Zespołu Parków Krajobrazowych, Myślibórz 11. W budynku znajduję sie rownież Centrum Edukacji Ekologicznej i Krajoznawstwa "Salamandra". Pamięta  - podczas wędrówek przestrzegaj zasad kulturalnego zachowania się w lesie!

 

Nasz dom

Witaj w Myśliborzu, w Parku Krajobrazowym "Chełmy" na Pogórzu Kaczawskim w Sudetach Zachodnich, nad potokiem Jawornik (lewy dopływ Nysy Szalonej) Na ścieżce oznakowano 12 stanowisk obserwacyjnych, przy których zatrzymujemy się i zapoznajemy z wiedzą z zakresu geologii, geografii, botaniki i zoologii. Wycieczka jest punktowana na odznakę PTTK "Turysta Przyrodnik". Częściowo trasa biegnie szlakiem wygasłych wulkanów i europejskim szlakiem i-22. Celem naszej wycieczki jest najpiękniejszy odcinek doliny rzeki Jawornik - Wąwóz Myśliborski. Malownicze skałki zileńcowe z odsłonięciami tzw. "law poduszkowych", bogata szata roślinna, specyficzny mikroklimat - to unikatowe walory przyrodnicze tego miejsca. Rezerwat przyrody utworzony w Wąwozie dostępny jest tylko z przewodnikiem turystycznym lub pracownikiem DZPK w ramach zajęć edukacyjnych.

 

Słoneczna łąka

Współczesny krajobraz Pogórza Kaczawskiego - o wysokości 300 -400 m n.p.m. jesy ozywiony głębokimi dolinami rzek, powulkanicznymi wzgórzami i progiem morfologicznym na północy. Dolina Jawornika o charakterze jaru powstała w trakcie wytapiania lądolodu zlodowacenia śrdokowopolskiego (200 000 lat temu). Wówczas na wierzchowinie i w starych dolinach zalegały bryły lodu. Wody roztopowe rozcicnały wolne od lodu elewacje podłoża i utworzyły nowe doliny typu jarowego.

 

Polana Jaskiniowców

Jesteśmy w dolinie potoku Jawornik, powstałej w okresie plejstoceńskim (trwał od około 2,6 miliona do 11 000 lat temu) w obrębie zieleńców i innych skał przeobrażonych pochodzenia wulkanicznego. Podczas zlodowacenia bałtyckiego (115 000 - 11 000 lat temu) panował tu klimat przedpola lądolodu, co oznacza, że obszar znajdował się w strefie peryglacjalnej. W warunkach surowego klimatu zachodziły intensywne procesy rzeźbotwórcze związane z wietrzeniem mechanicznym i denudacją. W ich efekcie następowało przeobrażenie stoków doliny, które doprowadziło do powstania pojedynczych skałek zieleńcowych. Dolina Jawornika charakteryzuje się asymetrią zboczy jako wynik asymetrii klimatycznej związanej z klimatem peryglacjalnym w czasie zlodowacenia bałtyckiego. Obecne są charakterystyczne zbiorowiska leśne powstałe zależnie od warunków glebowych. Gleby jako synteza funkcjonowania środowiska geograficznego, powstały w okresie holocenu - czyli 10 000 lat temu.

 

Dąb Jahna

Jesteśmy w miejscu, z którego możemy obserwować dolinę Jawornika. W profilu poprzecznym posiada ona zróżnicowany kształt. Jest to związane z gromadzeniem się materiału skalnego u podnóży stoków, w efekcie zróżnicowanych procesów erozyjnych. Z prawej strony dostrzegamy stożek napływowy - powstały w wyniku intensywnego spłukiwania podczas ulewnego deszczu. Wśród fragmentów żyznego lasu liściastego widoczne są wykroty, wiatrołomy i powalone drzewa nie usuwane z powodu zapobiegania erozji powierzchniowej. Na stromym zboczu występują liczne stanowiska cisa pospolitego, okazy świerków, dębów i 120-letnich jodeł. Na dnie doliny znajduje się ols jesionowy z olszyna i jesionami. Możemy zaobserwować fekety działalności erozyjnej rzeki, która rozcinając własne nanosy odsłania profil terasy akumulacyjnej.

 

Pod Maczugą

W dolinie Jawornika obserwujemy wychodnie łupków zieleńcowych o fantastycznych kształtach. Jest to wynik niszczenia dawnych gór w ciągu co najmniej 80 milionów lat w różnych warunkach klimatycznych, głównie w klimacie tropikalnym oraz zimnym. Maczuga - skała zbudowana z zieleńców, ostaniec denudacyjny. Powstała ona w wyniku wietrzenia, pierwotnie chemicznego, zachodzącego w warunkach trzeciorzędowego klimatu tropikalnego, a następnie mechanicznego, związanego z chłodniejszym okresem czwartorzędowego klimatu peryglacjalnego. Na wzniesieniach dostrzegamy niewysokie drzewa lub krzewy o ciemnozielonej koronie i żywobrązowej korze pni - to cisy pospolite (Taxus baccata). Na terenie Wąwozu Myśliborskiego znajdują się ich naturalne siedliska. Nazwa Taxus znaczy po łacinie łuk, jest to związane niezwykle sprężystym drewnem cisów,z którego wytwarzano łuki. Z kolei słowo bacca (równiez łacińskie) oznacza jagodę, a więc odnosi sie do mięsistych, czerwonych osnówek nasion cisa. Wszystkie części cisa - oprócz osnówki - zawierają duże ilości trujących związków, przede wszystkim taksyny. Cis rośnie bardzo wolno, osiągając w naszych warunkach do 15 metrów wysokości. W Polsce cis pospolity osiąga wschodnia granicę występowania. Jadalna osnówka stanowi pokram wielu gatunków ssaków i ptaków. Cis odgrywał ważną rolę w mitologii i wierzeniach ludowych, uważany był za drzewo święte lub symbol wieczności. Cis to jedno z najbardziej długowiecznych drzew na świecie, w Polsce został objęty ochroną prawną już w I połowie XV wieku.

 

Rezerwat przyrody

Rezerwat przyrody "Wąwóz Myśliborski" został utworzony w 1962 roku jako rezerwat florystyczny, w celu zachowania jedynego na Dolnym Śląsku stanowiska rzadkiej paproci - języcznika zwyczajnego. Ogólna powierzchnia rezerwatu wynosi 9,35 hektara. Na mapie granice obszaru objętego ochroną częściową zaznaczono zielonymi paskami, a obszar objęty ochroną ścisłą (powierzchnia , 9 hektara) oznaczono linią czerwoną. Rezerwat obejmuje charakterystyczny dla Pogórza Kaczawskiego fragment jwaorzyny i lasów lipowo-klonowych występujących na stromych stokach i zboczach. W składzie gatunkowym drzewostanu dominuje jawor (klon jawor), klon zwyczajny (klon pospolity), grab, lipa drobnolistna, jesion wyniosły oraz jodła. Drzewostan świerkowy powstał w wyniku nasadzeń. Znajdują się tu także pojedyncze okazy dębów i sosen w wieku 120-140 lat oraz sporadycznie rosnące 70-letnie cisy pospolite. Niezwykle bogate jest florystycznie runo leśne, występuje w nim wiele gatunków rzadkich roślin charakterystycznych dla lasów liściastych: czerniec gronkowy, kopytnik pospolity, perłówka jednokwiatowa, śledziennica naprzeciwlistna. Ponadto w runie mozna odnaleźć 96 gatunków mchów i 20 gatunków wątrobowców. Rezerwat przedstawia duże wartości naukowe i krajobrazowe. Zachowanie Wąwozu w naturalnym stanie przyczynia się do ochrony wód powierzchniowych. Planuje się zmianę rodzaju rezerwatu na florstyczno-geologicznym ze względu na występowanie w nim odsłonięć skał o strukturze law poduszkowych.

 

Jeleni Język

Języcznik zwyczajny (Phyllitis scolopendrium). Jest to rzadki gatunek paproci podelagający ochronie gatunkowej zarówno w Polsce jak i  większości krajów Europy. Liście ma zimotrwałe, charakterystycznie wydłużone i całobrzegie. Preferuje żyzne siedliska, o specyficznym wilgotnym klimacie, gdzie rośnie glównie w lasach jaworowo-bukowych z domieszką lipy szerokolistnej i drobnolistnej, wiązu górskiego, a w niższych położeniach również grabu. Występuje przede wszystkim w Karpatach i na ich pogórzu oraz na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Poza górami Europy wystepuje w Afryce Północnej, Azji Południowo-zachodniej, Ameryce Północnej i Japonii. Jest to najwięszke stanowisko języcznika zwyczajnego na Dolnym Śląsku, które po raz pierwszy opisał w 1874 roku Fryderyk Scholz - nauczyciel z Jawora. Od roku 1937 języcznik jest tutaj chroniony jako "pomnik przyrody", zaś od 1962 roku utworzono specjalnie dla niego ścisły rezerwat przyrody, w którym jest wyjątkową osobliwością florystyczną, zwłaszcza, że stanowisko to jest izolowaną wyspą na tle zasięgu języcznika w Polsce. Rozwija się on na wychodni sklanej w zbiorowisku określonym jako jaworzyna z języcznikiem zwyczajnym i stanowi składnik zbiorowisk mszystych z klasy Anomodonto-Neckeretea oraz w zespole paproci szczelinowych Asplenietum trichomano-rutae-murariae. W Polsce języcznik jest narażony na wyginięcie, w tym bardziej niepewny jest los małych i izolowanych populacji.

 

Skała Olbrzyma

Skała Olbrzyma - skałka zbudowana z zieleńców, powstałych w efekcie metamorficznych przeobrażeń pierwotnych skał pochodzenia wulkanicznego. Widoczne są struktury law poduszkowych o średnicy 20 - 60 cm, będących produktem podmorskich wylewów law bazaltowych. Lawa wypływająca na dnie morza była gwałtownie chłodzona przez wodę,co powodowało jej zastyganie w formie owalnych bochnów (w przekroju posiadających kształt poduszki - stąd też nazwa). W trakcie krzepnięcia skorupa poduszek lawowych pękała, a płynąca ciągle z wnętrza lawa w tym miejscu tworzyła kolejną poduszkę. Przestrzenie powstałe w trakcie krzepnięcia kompleksów lawowych - na przykłąd takich jak pęcherzyki pogazowe - są obecnie, w efekcie wtórnych procesów wypełnione kalcytem (węglanem wapnia). W miejscu jego wyługowania uwidacznia się porowata i gąbczasta tekstura skały. W czasie orogenezy waryscyjskiej skały wylewne podlegały procesom fałdowania i metamorfizmu, co spowodowało częściowe zniszczenie lub zatarcie struktur związanych z procesami wulkanicznymi. W potoku na kamieniach latem widoczne są intensywnie czerwone plamy - to krasnorost słodkowodny Hildenbrandia rzeczka (Hildenbrandia rivularis), którego obecnośc świadczy o wysokiej jakości wody.

 

Sowia Skałka

Przy Sowiej Skałce opuszczamy dolinę Jawornika, dokonując podsumowania przebytej drogi. Dolina jako forma terenu jest powstaje w wyniku niszczącej działaności wód płynących w okresie czwartorzędu (stanowisko 2). Sowia Skała jest ostańcem denudacyjnym, który swój obecny kształt zawdzięcza procesom wietrzenia chemicznego i mechanicznego. gardziel dolinna to stosunkowo młoda forma dolinna, wycięta w litych skałach, o stromych zboczach i wąskim dnie, niemal całkowicie wypełnionym korytem rzeki. Dolina wciosowa to najbardziej powszechny typ doliny V-kształtnej. Ma ona charakterystyczny profil poprzeczny (w kształcie litery V), strome zbocza i - podobnie jak w przypadku gardzieli - dno zajete przez koryto potoku. Dolina nieckowata (rozłóg) to forma doliny o łagodnych zboczach i niewielkim spadku dna. Takie doliny powstają na podłożu mało przepuszczalnym i mało zwięzłym.

 

Szwedzki Szaniec

Jesteśmy na wysokości 350 m n.p.m. i 50 metrów nad dnem doliny Jawornika. Obserwujemy fragment najniższego w Sudetach horyzontu zrównań trzeciorzędowych sprzed 10 000 000 000 lat (miocen) będącego efektem niszczenia pierowtnej powierzchni terenu wywołanego czynnikami klimatycznymi. Zespół leśny pochodzenia antropogenicznego - kwaśna dąbrowa śródlądowa budowana przez dąb bezszypułkowy z domieszką dębu szypułkowego, buka zwyczajnego, brzozy brodawkowatej oraz sosny zwyczajnej. W runie występuje trawa - trzcinnik leśny oraz kosmatka gajowa. Z ciekawych roślin wystepują: lilia złotogłów, storczyk - buławnik mieczolistny, naparstnica zwyczajna, konwalia majowa. Znajdujący się tu paśnik dla zwierząt leśnych umożliwia dokarmianie zimą saren, jeleni i muflonów. Spotkać tu można także dzika, borsuka, kunę leśna i lisa.

 

Dębowy las

Jesteśmy w lesie dębowym, składającym się głównie z dębów bezszypułkowych pochodzących przede wszystkim z odrośli, wśród których spotyka się nawet 140-letnie okazy. Jest to podgórska kwaśna dąbrowa, która na występującym tu podłożu charakteryzuje się udziałem wielu gatunków borowych, a na podłożu obojętnym lub słabo zasadowym i nsałonecznionym rozwija się w postać ciepłolubną. Psotać ta jest niezwykle bogata w gatunki runa, nawiązujące do świetlistych dąbrów a w drzewostanie znajdujemy wiele gatunków drzew charaktersytycznych dla grądów. Z prawej strony widoczna jest wychodnia ordowickich łupków serycytowo-chlorytowych, powstałych w efekcie zmetamorfizowania skał ilastych i piaszczystych. Poniżej występują staropaleozoiczne zieleńce i brekcje wulkaniczne. Metamorfizm wyjściowych skał osadowych (proces prowadzący do zmiany teksury, struktury, składu mineralnego i chemicznego skały) w łupki krystaliczne odbywał się w temperaturze 100 - 300 stopni Celsjusza i pod ciśnieniem  2 200 atmosfer.

 

Widok

Kończymy naszą wspólną wędrówkę ścieżką przyrodniczą. Popatrzmy na krajobraz współczesny, kryjący w sobie wiele tajemnic z przeszłości naszej Ziemi. Przed nami widać (w kierunku wschodnim):
1 Dolina Jawornika
2 Równina Jawora
3 morfologiczna krawędź Sudetów, odzwierciedlająca przebieg sudeckiego uskoku brzeżnego
4 Góra Rataj (rdzeń dawnego wulkanu)
5 Wzgórza Strzegomskie, położone na Przedgórzu Sudeckim (Góra Zwycięstwa, kamieniołom granitu)
Schodzimy do doliny Jawornika. W Myśliborzu, przy Centrum Edukacji Ekologicznej i Krajoznawstwa "Salamandra" dokonamy podsumowania całej wycieczki.