Ścieżka dydaktyczna: Wokół Stawu Grabownica

Przystanek 1. „Grabownica – wieś i staw”.
Ścieżka przyrodnicza „Wokół Stawu Grabownica” ma formę pętli o długości około 7 km. W terenie jest oznakowana symbolem białego kwadratu z zielonym przekątnym paskiem. Wiedzie przez rezerwat przyrody „Stawy Milickie” w kompleksie „Stawno” i łączy się tutaj  ze szlakiem Konnym Doliny Baryczy.  Ścieżka rozpoczyna się we wsi Grabownica nad zachodnim brzegiem stawu hodowlanego o tej samej nazwie. Grabownica to wieś sołecka, którą dokumenty historyczne wymieniają po raz pierwszy w 1591 r. Jej nazwa oznaczała pierwotnie miejsce porosłe grabami. Prawdopodobnie od początku była to osada rybacka, którą zamieszkiwali rybacy pracujący na okolicznych stawach hodowlanych. Na wschód od wsi rozciąga się Staw Grabownica. Po raz pierwszy został on wymieniony w dokumencie z 1639 r. Obecnie staw zajmuje powierzchnię niemal 300 hektarów, jednak w XVII wieku jego obszar wynosił aż 1000 ha. Sto lat później ten wielki zbiornik podzielono na Grabownicę Górną (Ober Grabofnitze) i Grabownicę Dolną (Unter Grabofnitze). W XIX w. Grabownicę Górną osuszono. Do naszych czasów przetrwała Grabownica Dolna czyli obecny Staw Grabownica, który jeszcze na mapie powiatu milickiego z 1930 r. nosi nazwę Grabofnitze Teich. Kilka lat później jego nazwę zgermanizowano na Buchendorfer Teich, zaś nazwę wsi na Buchendorf.  Na północno-zachodnim brzegu stawu znajdują się fundamenty tzw. Białego Domu – budynku istniejącego od lat pięćdziesiątych do końca lat osiemdziesiątych XX w., będącego miejscem zamieszkania stawowego sprawującego nadzór nad gospodarką na stawie. Fundamenty wznoszą się bezpośrednio nad lustrem wody, stanowiąc dobry punkt widokowy. Z godnych uwagi elementów przyrody ożywionej należy wymienić żaby moczarowe, które wczesną wiosną odbywają gody w wypłyconych zatokach stawu.

Przystanek 2. „Jaz Dragoński”.
Około 50 m od tego miejsca, na kanale Rybnica zwanym też Sarnim Rowem znajduje się zabytkowy Jaz Dragoński. Urządzenie to służy piętrzeniu wody w celu nawadniania okolicznych stawów rybnych. Jego konstrukcja pochodzi z XIX wieku. Łączy się z nim także niewielki akwedukt, którym woda przepływa nad Rybnicą. Nazwa jazu wywodzi się od przedwojennej osady zwanej Dragonerhäuser (Dragońskie Domy), po której nie pozostały już żadne ślady. W miejscu tym stosunkowo łatwo można zaobserwować ważki, zwłaszcza świtezianki:  błyszczącą i dziewicę czy motyla mieniaka strużnika. Przy odrobinie szczęścia i cierpliwości napotkamy też zimorodka, niewielkiego lecz pięknie ubarwionego ptaka, który często poluje na ryby w okolicy jazu. Do lat siedemdziesiątych istniała w pobliżu jeszcze osada o nazwie Lisów (Fuchszahl). O jej istnieniu świadczą resztki fundamentów oraz rozsiane w gęstym lesie cegły i kamienie tworzące niegdyś zabudowania gospodarcze. Przy osadzie istniała też stacyjka kolejki wąskotorowej, która kursowała tędy niemal sto lat - od roku 1896 do 1991.

Przystanek 3. „Dawny Staw Grabownica Górna”.
Koronę wschodniej grobli Stawu Grabownica, którą wiedzie trasa ścieżki przyrodniczej, porasta malownicza aleja wiekowych dębów szypułkowych. Są one dogodnym miejscem bytowania rzadkich i chronionych owadów – pachnicy dębowej oraz kozioroga dębosza. Liczne dziuple w ich wypróchniałych pniach dają możliwość schronienia m.in. puszczykom i nietoperzom.
W XVIII wieku grobla ta rozdzielała dwa rozległe stawy – Grabownicę Dolną i Grabownicę Górną. Ten ostatni akwen rozciągał się na wschód aż po wieś Henrykowice, gdzie do dzisiaj znajduje się druga grobla tego stawu. Grabownicę Górną osuszono całkowicie w XIX stuleciu, a teren byłego stawu zamieniono na pola uprawne i pastwiska. Wybudowano tutaj także folwark i wieś Młodzianów (Idahow) o charakterystycznej, zabytkowej zabudowie zagrodowej. Tereny rolne w otoczeniu wsi stanowią siedlisko licznych owadów, między innymi świerszczy i chrząszczy, które stanowią pokarm ptaków krajobrazu rolniczego – kuropatwy, przepiórki, pokląskwy czy gąsiorka.

Przystanek 4. „Rzeka Prądnia”.
Znajdujemy się przy moście na rzece Prądni. Do 1945 roku miejsce to nosiło miano Długiego Mostu (Lange Brücke). Prądnia zwana również Brandą jest największym lewym dopływem Baryczy. Swoją nazwę zawdzięcza stosunkowo bystremu przepływowi wody. W miejscu tym Prądnię łączy z Rybnicą kanał, który umożliwiał przerzut wody z jednego cieku do drugiego na potrzeby gospodarki stawowej. Głębokość Prądni wynosi około 1,5 metra, a jej koryto porasta bujnie roślinność wodna. Składają się na nią głównie: rdestnica trawiasta, jeżogłówka, kaczeniec (knieć błotna), grążel żółty oraz strzałka wodna. Żyją tu m.in. takie gatunki ryb jak karaś, płoć, szczupak oraz karp i lin będące uciekinierami z sąsiednich stawów. Swoje nory nad brzegami cieku mają również bobry – największe europejskie gryzonie. Na dnie rzeki bytują małże – skójka zaostrzona i szczeżuja pospolita, natomiast nad wodami, w ciepłe wiosenne i letnie dni, gromadnie unoszą się świtezianki, łątki i pióronogi. W nadbrzeżnych zaroślach bytują liczne chrząszcze i pluskwiaki, stanowiące pokarm wielu gatunków zwierząt, między innymi jaszczurek, ptaków i ssaków.

Przystanek 5. „Wieża Ptaków Niebieskich”.
Jesteśmy na ostatnim przystanku ścieżki przyrodniczej. W pobliżu na rzece Prądni znajduje się Jaz Grabownica o konstrukcji drewnianej i betonowych przyczółkach. Tę budowlę hydrotechniczną wzniesiono w końcu XIX wieku. Jaz został poddany generalnemu remontowi w 2014 r. Piętrzy on wodę i przekierowuje ją na pobliski Staw Grabownica. Około 100 metrów na wschód od tego miejsca wznosi się drewniana wieża widokowa o wysokości 14 m. Nadano jej miano „Wieży Ptaków Niebieskich”. Służy ona do obserwacji ptasiego życia oraz jest doskonałym punktem widokowym, z którego można podziwiać Staw Grabownica. Znajduje się on w rezerwacie przyrody „Stawy Milickie”, lecz prowadzi się na nim hodowlę ryb, głównie karpi i linów. Jest to jeden z kilku w Dolinie Baryczy stawów lęgowiskowych, na którym gniazdują gęsi gęgawy, łabędzie, perkozy, wiele gatunków kaczek, żurawie, remizy, trzciniaki i bąki. Dość często można tu spotkać bieliki, błotniaki stawowe, czaple białe i siwe, kormorany, rybitwy, mewy, czajki, wąsatki i wiele innych gatunków. Warto zabrać ze sobą lornetkę lub lunetę, dzięki którym będzie można wypatrzeć ukryte w rozległych trzcinowiskach jelenie oraz dziki. Wiosną i wczesnym latem ze stawu dobiega do naszych uszu koncert żab i kumaków. To właśnie tutaj w 1947 r. Włodzimierz Puchalski, znany polski fotograf, filmowiec i przyrodnik, nakręcił pierwszy powojenny długometrażowy film przyrodniczy pt. „Ptasia Wyspa”.