Walory kulturowe

Park krajobrazowy to nie tylko przyroda, to również historia i kultura tego obszaru. Na terenie Parku zlokalizowano 43 obiekty posiadające zieleń wysoką pochodzenia kulturowego o znaczeniu zabytkowym. Znajduje się tu: 17 parków podworskich, 11 cmentarzy, 14 kościołów (7 z nich razem z parafialnymi cmentarzami przykościelnymi) oraz jeden park miejski w Kątach Wrocławskich. Spośród parków podworskich do najcenniejszych można zaliczyć: Sadowice (rośnie tam jeden z najokazalszych na Dolnym Śląsku platanów), Czereńczyce (zabytkowa aleja lipowo-grabowa, liczący ponad 400 lat dąb szypułkowy o obwodzie 612 cm), Okulice (pochodzący z Ameryki Północnej dąb błotny), Domanice (trzy około 170- letnie lipy). Szczególną uwagę należy zwrócić na Sośnicę i znajdujący się tam park podworski ze skrzydłorzechem kaukaskim i klonem francuskim; drzewa te poza ogrodami botanicznymi i arboretum stanowią wielką rzadkość.
Tereny leżące w dolinie rzeki Bystrzycy są obszarami o bardzo starym osadnictwie. W paleolicie i mezolicie napływały tutaj pierwsze ludy koczownicze. Prymitywne formy rolnictwa zmuszały do osiedlania się w urodzajnych dolinach rzek. Najdawniejszym śladem osadnictwa jest osada w Gniechowicach z początku neolitu, tzw. kultury wstęgowej, której mieszkańcy prowadzili rolniczo-hodowlany tryb życia. Najwięcej znalezisk pochodzi z okresu kultury łużyckiej (1 200 lat p.n.e.) - prawie w każdej miejscowości obecnego terenu Parku odkryto ślady tej kultury. Epoka brązu jest reprezentowana przez ślady osadnictwa w Krobielowicach, Kamiennej, Skałce oraz Maniowie (w tej ostatniej miejscowości odkryto także grób ciałopalny). Z okresu wczesnego średniowiecza pochodzą cztery grodziska odkryte w dolinie Bystrzycy. Do najstarszych należy gród w Milinie z X-XI wieku (obecnie jest to kilkumetrowe wzniesienie); nieco młodszy jest gród w Maniowie z XIII-XIV wieku (czworobok, kiedyś otoczony podwójną fosą).
Architektura sakralna to przede wszystkim kościoły. Są o­ne murowane, orientowane (ołtarz od strony wschodniej), z wieżą, utrzymane w stylu gotyckim lub barokowym. Do najstarszych a zarazem najciekawszych należą dwa kościoły: w Sośnicy (wzniesiony przed 1244 rokiem, styl romański - obecnie dwunawowy z prostokątnym prezbiterium) i w Borzygniewie (kościół św. Barbary wzniesiony w XIII wieku w stylu gotyckim, przebudowany w 1910 roku).
Budownictwo wiejskie w Dolinie Bystrzycy cechuje spora jednolitość w zakresie stosowanych materiałów budowlanych, rozwiązań konstrukcyjnych i form architektonicznych. Obecna zabudowa, w przeważającej części murowana pochodzi z połowy XIX oraz początków XX w. Do XVII wieku na tych terenach, jak i na całym Dolnym Śląsku dominowało budownictwo drewniane o konstrukcji zrębowej. Wcześniej jednak zaczęła przenikać do budownictwa chłopskiego konstrukcja słupowo-ryglowa. Konstrukcja taka zachowała się sporadycznie w budynkach gospodarczych, przykładem może być stodoła w zespole folwarcznym w Sadowicach. Cechą budownictwa na tych terenach, jak i na całym Dolnym Śląsku jest łączenie konstrukcji słupowo-ryglowej z innymi technikami. Do ciekawych elementów architektury wiejskiej należą gołębniki - małe drewniane domki stojące na wysokich słupach. Jedyny gołębnik pochodzący z XIX wieku zachował się w Mietkowie.
Zagrody wiejskie na terenie Parku są dwojakiego typu. Pierwszy reprezentowany jest przez dom mieszkalny z pomieszczeniami gospodarskimi wybudowanymi pod jednym, wspólnym dachem, natomiast stodołę lokowano osobno. Drugi typ zagrody - to budynki wolnostojące.
Teren Parku jest terenem typowo rolniczym, nie zlokalizowano w nim większego przemysłu. Kąty Wrocławskie są tutaj jedyną miejscowością posiadająca prawa miejskie. Miasto założone zostało na prawie świdnickim, na planie elipsy z prostokątnym rynkiem. Otoczone było murami obronnymi. Fragmenty murów zachowały się jedynie na niewielkim odcinku przy cmentarzu. Do zabudowań miejskich należy ratusz pochodzący z 1879 r.
W dolinie rzeki Bystrzycy zlokalizowanych jest 19 zabudowań dworskich w miejscowościach: Kąty Wrocławskie, Sośnica, Jurczyce, Sadowice, Krobielowice, Milin, Okulice Maniów Mały, Maniów Wielki, Domanice, Borzygniew, Mietków, Gałów, Proszkowice, Małkowice, Samotwór, Gniechowice, Czereńczyce, Kamionna. Większość z nich znajduje się w bardzo złym stanie, są to częściowe lub całkowite ruiny. Najstarsze tradycje posiada pałac w Domanicach (pierwotnie stał tutaj zamek rycerski). Obecna budowla - czworokątny pałac w stylu empire pochodzi z XIX w. Zespół pałacowy w Krobielowicach swoimi początkami sięga lat 1570-80 - pierwotnie był to dwór renesansowy, rozbudowany w 1702 roku. Do dziś zachował się renesansowy portal, obramowania okien oraz sklepienia krzyżowe w salach parteru.
Wędrując drogami Doliny Bystrzycy, napotykamy - tak jak na pozostałych obszarach Dolnego Śląska - na rozstajach dróg, w centrum lub na skraju wsi małe, murowane kapliczki czy też wysokie drewniane krzyże. Pomiędzy miejscowościami zachowały się również kamienne krzyże pokutne.