Dydaktyczna ścieżka rowerowa w Parku Krajobrazowym "Dolina Bystrzycy"

 

Mapka przebiegu trasy - na podkładzie topograficznym VmapL2 /pozyskanym z WODGiK Wrocław/

ślad [*.GPX] z przebiegiem trasy rowerowej - do wykorzystania w urządzeniach mobilnych, aplikacjach mapowych np. Google Earth /zamieszczono dzięki uprzejmości jednego z użytkowników ścieżki/

 

Opis stanowisk

1. Witamy na dydaktycznej ścieżce rowerowej
Zapraszamy na przejażdżkę trasą dydaktycznej ścieżki rowerowej wzdłuż doliny Bystrzycy. Ścieżka ma postać pętli rozpoczynającej się w Jarnołtowie. Całkowita długość trasy wynosi około 32 km, szacunkowy czas przejazdu: 4 godziny. Na trasie w ciekawszych miejscach znajdują się tablice z informacjami o tutejszej przyrodzie i krajobrazie a także o historii i kulturze regionu.
Park Krajobrazowy “Dolina Bystrzycy”, w którym się znajdujemy, to jeden z najciekawszych przyrodniczo obszarów Dolnego Śląska. Naturalne koryto rzeki, rozległe kompleksy łąk i turzycowisk zasiedlone przez rzadkie gatunki ptaków i motyli, nadrzeczne lasy łęgowe i grądy oraz starorzecza stanowią o szczególnej randze tego obszaru. Dlatego oprócz ochrony w formie Parku Krajobrazowego, powołano na tym terenie też inną formę ochrony przyrody - obszary Natura 2000.
Walory przyrodnicze jak i kulturowe sprawiają, że jest to znakomity teren dla rozwoju turystyki i rekreacji przyjaznej środowisku. Na trasie ścieżki znajdują się przystanki z odpowiednią infrastrukturą rowerową - stojaki, wiata do wypoczynku, a oprócz tego kierunkowskazy. Oznaczenie ścieżki w terenie ma postać białego kwadratu z zielonym ukośnym paskiem.
PRZYKAZANIA PRAWDZIWEGO TURYSTY
1. Nie zaśmiecaj. Nie zostawiaj odpadków w lesie czy wzdłuż szlaków turystycznych. To, co przyniosłeś, zabierz ze sobą, nawet ogryzki i skórki po owocach!
2. Nie hałasuj. Pamiętaj, że jesteś gościem w lesie i na łące. Czy chciałbyś, żeby ktoś krzyczał w Twoim domu?
3. Poruszaj się tylko po szlakach. Szlaki turystyczne zostały wyznaczone po najciekawszych trasach; nie ma potrzeby z nich zbaczać i niszczyć roślinności wokół.
4. Obserwuj. Tylko będąc czujnym obserwatorem zobaczysz wiele ciekawych zjawisk ze świata przyrody. Zawsze zachowaj dystans do oglądanych zwierząt. Nie płosz ich.
5. Pamiątkę kupuj - nie wynoś jej z lasu. Pamiętaj, że wiele roślin to gatunki chronione, których nie wolno zrywać! Jeśli znajdziesz niesamodzielne młode lub chore zwierzę, nie próbuj go “ratować” - zawiadom służby parku krajobrazowego.

2. Życie łąk
Ekosystemy łąkowe to jeden z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu polskiej wsi. Zbiorowiska te powstały w miejscach, gdzie wycięto lasy, a uzyskane w ten sposób ziemie służyły jako miejsce wypasu bydła lub pozyskiwania siana.
W miejscach pierwotnego występowania lasów łęgowych tuż nad rzeką rosną tzw. łąki zmiennowilgotne, zaś na terenach dawniej pokrytych przez lasy grądowe, na brzegach doliny rzecznej - łąki świeże.
Tradycyjny, mało intensywny sposób użytkowania łąk spowodował, że siedliska te stały się miejscem życia wielu gatunków roślin i zwierząt. Na terenie łąk zmiennowilgotnych występują bardzo rzadkie w skali kraju rośliny, np. goryczka wąskolistna. Zdecydowana większość występujących tu roślin to gatunki rzadkie i podlegające ochronie.
Charakterystycznymi gatunkami budującymi łąki świeże są między innymi rajgras wyniosły i marchew zwyczajna. Łąki te są bardzo bujne i dostarczają dobrej jakości siana.
Około 1/4 światowej populacji bociana białego zamieszkuje teren Polski. Gatunek ten może być symbolem naszego kraju. Ptaki te występują u nas tak licznie właśnie ze względu na obecność dużych powierzchni łąk, które dostarczają im pokarmu. Wbrew powszechnym opiniom, bociany nie odżywiają się wyłącznie żabami, lecz małymi gryzoniami. W ich diecie pojawiają się oczywiście także płazy i gady. Jeśli chcemy, aby sympatyczne boćki nadal były częścią naszego krajobrazu, musimy zachować istniejące dziś powierzchnie łąk.
Na terenach, gdzie prowadzony jest wypas, w miejscach podmokłych możemy spotkać inny ciekawy gatunek ptaka - czajkę. Preferuje ona niską ruń łąki, ponieważ w takich warunkach ptaki te widzą lepiej otaczającą je przestrzeń i czują się bezpieczniej. Czajki gniazdują bezpośrednio na ziemi, lęg składany jest w płytkim zagłębieniu wykonanym przez ptaki. Charakterystyczny czub na głowie i głośne odgłosy tokowe wydawane wiosną czynią z czajki gatunek dobrze rozpoznawalny i łatwy w obserwacji.
Łąki mogą przetrwać jedynie dzięki działalności człowieka. Zaprzestanie użytkowania oznacza zanik specyficznych gatunków roślin i zwierząt.

3. Gałów
Podobnie jak wiele innych miejscowości w Dolinie Bystrzycy, Gałów jest wsią ulicówką - to znaczy, że wzdłuż jednej tylko drogi skupione są zabudowania. Znajdujemy się blisko wschodniego krańca wsi. Stoi tutaj kościół pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny. Został on wzniesiony około roku 1500, na miejscu wcześniejszej budowli (wzmiankowanej już w 1353r.). Kościół przebudowano w 1609 r., później wielokrotnie restaurowano. W swym ogólnym zarysie jest to budowla gotycka, jednonawowa, z wieżą. Charakterystyczny jest wygląd ścian otynkowanych techniką sgraffito, dzięki której uzyskał bogatą, dwubarwną dekorację i wrażenie lekkości.
Drugim obiektem dominującym we wsi jest pałac - wzmiankowany już w 1561 r., choć obecny kształt uzyskał na początku XX w. Początkowo należał do rodziny von Seidlitz. Podczas wojny trzydziestoletniej (1618-1638) budynek został zniszczony. W ciągu 300 lat był wielokrotnie przebudowywany i remontowany, co skutkowało zmiana kształtu i wyglądu. Elewacja łączy w sobie cechy gotyku, renesansu i klasycyzmu. Choć stan techniczny pałacu od wielu lat nie jest zadowalający, to pożar w 1998r. przyczynił się do zrujnowania obiektu.
Niegdyś przy pałacu sytuowany był romantyczny park, jednak dziś jego kompozycja została zatracona.
Historia Gałowa związana jest z rodzinami von Seidlitz i von Roeder, których herby rycerskie znajdują się na elewacji pałacu oraz na dawnym spichlerzu. Płyty nagrobne drugiej rodziny zachowały się do dnia dzisiejszego i można je zobaczyć w obrębie przykościelnych murów.

4. Grądy
Lasy otaczające nas to grądy, czyli najbardziej zróżnicowane gatunkowo lasy w naszej strefie klimatycznej. Drzewostan mogą budować niemal wszystkie występujące na danym terenie gatunki drzew liściastych, jednak stałym elementem jest obecność graba i dębu. Lasy tego typu mogą rosnąć na różnych rodzajach gleb. Grądy charakteryzują się dużym bogactwem florystycznym oraz wyraźnie zaznaczoną zmiennością sezonową. Na obszarze Dolnego Śląska spotykamy grąd środkowoeuropejski.
Grąd charakteryzuje dobrze wykształcona warstwa zielna o wyraźnym aspekcie wczesnowiosennym. Kwitną wówczas rośliny takie jak: zawilec gajowy, fiołek leśny, gajowiec żółty.

5. Stoszyce
Stoszycki pałac pochodzi z XIX w. Obecnie znajduje się w stanie ruiny, choć widać w nim ślady dawnej świetności. Przed pałacem znajdują się zabudowania folwarczne z dziedzińcem wyłożonym kamienną kostką z XIX w., oraz brama i mur. Wokół rezydencji znajdował się park, a w nim promenada i aleja. Dziś o dawnym uroku parku przypominają okazałe jesiony nieopodal rezydencji. Bryła pałacu założona jest na planie litery T. Podobnie jak wiele rezydencji w okolicy, budynek ten orientowany jest w kierunku południowym, mając tym samym oś widokową na Ślężę. Popularność takiego usytuowania budynków świadczy o dużym znaczeniu kulturowym góry oraz jest dowodem na wpływ naturalnego krajobrazu na kształtowanie przestrzeni i osi widokowych. Na skraju przypałacowego parku znajduje się murowany domek ogrodnika.

6. Kąty Wrocławskie i okolice
Ze względu na korzystne położenie w dolinie rzecznej i na żyzne gleby, lokalizacja miejscowości była jak najbardziej dogodna. Stąd też osadnictwo na tym terenie znamy już od najdawniejszych czasów, kiedy tylko tryb życia ludzi zmienił się z koczowniczego na osiadły. Nazwa miejscowości ma rodowód piastowski, oznacza tyle co “zakątek”, gdyż było to znakomite pod względem obronnym miejsce na lokalizację grodu. Dziś odnajdujemy po nim jedynie grodzisko we wschodniej części miejscowości. Katy Wrocławskie jak i okoliczne wsie przechodziły podobnie burzliwe dzieje jak cały Dolny Śląsk. Prawa miejskie nadano pod koniec XIII w. Dzięki temu miasto rozwijało się bujnie, będąc ważnym ośrodkiem wytwórczym i handlowym.
W okolicznych wsiach, które narastały wokół folwarków, wytwarzano przeróżne dobra. W wielu miejscach znajdowały się młyny wodne, wiatraki i browary. Rolniczy charakter okolicy utrzymał się do dnia dzisiejszego. Przemysł, jaki się tu rozwijał, związany był również z przetwórstwem rolnym.
Poza krajobrazem pól uprawnych i łąk, oraz pastwisk (często sytuowanych w zarośniętych starorzeczach), często spotykanym elementem są drobne zabudowania wiejskie, w których pejzażu dominuje bryła kościoła, a nierzadko również zabudowań dworskich czy pałacowych. Resztę stanowią dobrze zachowane lasy, co dobrze widać na przykładzie miasta: zabudowania aglomeracji przechodzą w Park Miejski, który nieznacznie różni się od otaczających lasów.
W tym miejscu nasza ścieżka zawraca w kierunku Sośnicy i dalej prowadzi w stronę Sadowic. Jeśli chcesz poznać ciekawą historię feldmarszałka Blüchera i odwiedzić pałac w Krobielowicach (ok. 2,5 km) - kieruj się na drogę wojewódzką numer 346. Po odwiedzeniu pałacu możesz w tym miejscu wrócić na ścieżkę.

7. Łęgi
Lasy łęgowe charakteryzują szczególne warunki hydrologiczne. Powstają one na nizinach, w dnach dolin mniejszych rzek i strumieni. Ich utrzymanie warunkowane jest nie tylko poprzez przepływ cieków wodnych, lecz również przez okresowe zalewanie. Wśród drzew dominuje tu olsza czarna oraz jesion wyniosły. Jako gatunki domieszkowe występują również klon zwyczajny, grab zwyczajny, a niekiedy również świerk pospolity (w granicach jego naturalnego zasięgu). Runo jest dość jednorodne, z dużym udziałem gatunków azotolubnych, takich jak: pokrzywa, bodziszek cuchnący, niecierpek pospolity.

8. Starorzecza
Odcięte fragmenty koryta rzecznego przypominające podłużne i zwykle wygięte jeziora to częsty element krajobrazu doliny Bystrzycy. Roślinność stanowią wolno pływające w toni wodnej lub zakorzenione rośliny o liściach pływających, a także skupiska drobnych roślin pływających po powierzchni wody. Najbliższe otoczenie brzegu starorzecza zajmują trzcinowiska (szuwar wysoki i szuwar turzycowy), dalej od zbiornika występują zbiorowiska mszysto - turzycowe lub wilgotne łąki. Woda charakteryzuje się umiarkowanym lub wysokim poziomem pierwiastków biogennych (azotu i fosforu) oraz soli mineralnych. O takich zbiornikach mówimy, że są żyzne. Starorzecze, aby utrzymało swój charakter, musi mieć wymianę wody. Zaopatrywane w wodę może być ze źródeł powierzchniowych (opady, spływ powierzchniowy, dopływy rzeczne) lub ze źródeł podziemnych (tzw. dopływ gruntowy). Jeśli wymiana wody nie następuje, zbiornik ulega przeżyźnieniu i sukcesywnie zarasta. Starorzecza są środowiskiem dynamicznym - ich zmienność jest związana z zasilaniem wodnym. W takich stojących wodach spotkać można rzadkie i chronione gatunki roślin, na przykład efektownie kwitnące grążele żółte. W faunie starorzecza warto zwrócić uwagę na bezkręgowce: ważki (związane ze strefą liści pływających), ślimaki o charakterystycznych muszlach: zatoczek i błotniarka, pluskwiaki wodne: pływak żółtobrzeżek. Wśród kręgowców zamieszkujących toń wodną należy wymienić ryby i płazy. Niekiedy można natknąć się na ślady działalności ssaków związanych ze zbiornikami wodnymi - czy to zgryzy i tamy bobrowe, czy znaczony odchodami teren wydry. Z wodą związanych jest także wiele gatunków ptaków, które można zaobserwować tylko zachowując się cicho i spokojnie.
Powstawanie starorzeczy: rzeka w swym naturalnym biegu meandruje, pogłębiając zagięcie łuku. Z czasem mocno wcięte zakole zostaje odcięte, a rzeka powraca do dawnego koryta.

9. Przyroda krajobrazu rolniczego
Ciekawe przyrodniczo obszary to parki narodowe, rezerwaty przyrody i inne tereny objęte ochroną prawną. Jednak wiele interesujących i cennych gatunków roślin i zwierząt związanych jest nie z lasami, górskimi wąwozami, jeziorami... lecz z polami, łąkami czy szpalerami drzew. W krajobrazie rolniczym zajmującym największe powierzchnie naszego kraju możemy również prowadzić fascynujące obserwacje przyrodnicze.
Intrygującym gatunkiem dawniej występującym w dolinie Bystrzycy jest chomik europejski. Gatunek ten dotarł do naszego kraju wraz z rozwojem rolnictwa południowo-wschodniej Europy. Środowiskiem chomików są przede wszystkim pola. Preferują one obszary, gdzie uprawy zajmują niewielkie powierzchnie, poprzedzielane szerokimi miedzami, gdzie zwierzęta te kopią swoje nory. Pokarm chomików stanowią przede wszystkim różne gatunki zbóż oraz warzywa. Chomiki, zwane pieskami ziemnymi lub hamsterami, są zwierzętami bardzo walecznymi - w razie zagrożenia wydają głośne ostrzegawcze szczeknięcia. W wyniku przemian w rolnictwie (zanikanie miedz, stosowanie chemii) chomik europejski wyginął niemal w całej Polsce.
Skowronek to gatunek kojarzony z nadchodzącą wiosną, gdyż ze swoich zimowisk powraca już w lutym lub marcu. Charakterystyczny wczesnowiosenny śpiew samców wznoszących się wysoko w powietrzu znany jest każdemu miłośnikowi ptaków i rolnikowi. Skowronki zakładają gniazda bezpośrednio na ziemi, jaja mają kolor bardzo zbliżony do otoczenia. To sposób, by uniknąć ataków ze strony naziemnych drapieżników, takich jak np. lisy i kuny. Skowronek to wciąż jeden z najpospolitszych w naszym kraju ptaków. w Europie zachodniej jego populacja drastycznie zmalała w wyniku intensywnego stosowania chemii rolniczej oraz tzw. ujednolicenia krajobrazu (zanik miedz, łąk, śródpolnych remiz).
Także we własnym gospodarstwie przy niewielkim nakładzie środków i odrobinie dobrych chęci można pomóc przyrodzie. Miejsce, gdzie na polu najczęściej zalega woda, może się stać godowiskiem płazów, mało użytkowany strych - schronieniem dla sowy albo nietoperzy. Co ciekawe, na korzystne dla przyrody użytkowanie swoich gruntów można uzyskać spore wsparcie finansowe w ramach tzw. programu rolnośrodowiskowego.

10. Dolina Bystrzycy
Doliny rzeczne odznaczają się jednym z najwyższych na Ziemi wskaźnikiem różnorodności gatunkowej i liczebności organizmów żywych. Jednocześnie stanowiły one teren najchętniej zasiedlany przez ludzi i wykorzystywany rolniczo, co powodowało w nich nieodwracalne zmiany.
Rzeki i ich doliny stanowią bardzo dobre korytarze ekologiczne, umożliwiające przemieszczanie się i kontaktowanie populacji organizmów żywych. Rzeka Bystrzyca stanowi korytarz łączący stosunkowo dobrze zachowane tereny leśne w Sudetach z jednym z najlepiej wykształconych na terenie Polski korytarzem ekologicznym doliny Odry.
Bystrzyca jest jednym z największych lewobrzeżnych dopływów Odry. Zaczyna swój bieg u podnóża Gór Suchych, po czym płynie przez obszary silnie zurbanizowane i uprzemysłowione. W swym dolnym biegu płynie przez obszar typowo rolniczy, bez większych skupisk miejskich. Samooczyszczanie się wód w Zbiorniku Mietkowskim sprawia, że wody na terenie Parku Krajobrazowego mają wyższą klasę czystości, niż poza nim. Na tym odcinku rzeka płynie swym naturalnym biegiem, meandrując i pozostawiając liczne starorzecza. Część z nich jest zabagniona, część służy za pastwiska czy łąki. W dolinie Bystrzycy doskonale widoczny jest system teras rzecznych - płaskich, dość rozległych, porośniętych wyjątkowo pięknymi lasami grądowymi.
Głównymi fitocenozami Parku są zbiorowiska leśne - łęgi i grądy. Gatunkami lasotwórczymi są grab, jesion, lipa drobnolistna i dąb szypułkowy. Partie nieleśne zajmują przeważnie pola i łąki oraz zbiorniki wodne (starorzecza) i zabudowania małych miejscowości.

11. Kultura i historia Doliny Bystrzycy
Tereny doliny Bystrzycy są obszarem o najstarszym osadnictwie na Śląsku. Pierwsze ludy koczownicze na tym terenie pojawiły się już w paleolicie i mezolicie. Żyzna gleba doliny rzecznej stwarzała bardzo korzystne warunki do upraw. W epoce żelaza powstawały tu osady obronne, tzw. grody. Do dziś można znaleźć grodziska - miejsca po dawnych siedzibach. W wieku IX i X wokół grodów powstawały mini państewka plemienne.
Największymi zabytkami tego regionu są obiekty sakralne. Warto obejrzeć kościół w Bogdaszowicach (XIV w.), XV-wieczny kościół w Małkowicach (zbudowany na fundamentach starszej budowli), kościół w Skałce z 1488r., a także bogato dekorowany sgraffitem gotycki kościół w Gałowie z ok. 1500 roku.
Wędrując po drogach doliny Bystrzycy możemy zauważyć także inne ciekawe obiekty związane z obrzędami religijnymi: stawiane przy drogach i na rozdrożach krzyże, kapliczki oraz rzeźby świętych. Według wierzeń, patronem mającym chronić ziemie przed powodzią był św. Jan Nepomucen, toteż często można spotkać jego wizerunki - rzeźby ustawiane najczęściej w pobliżu rzeki.
Budownictwo wiejskie doliny Bystrzycy cechuje spora jednolitość w zakresie stosowanych materiałów budowlanych, rozwiązań konstrukcyjnych i form architektonicznych. Przeważa tu zabudowa z XIX i XX w. o konstrukcji słupowo-ryglowej.
Wśród budowli świeckich należy wymienić młyny (w Bogdaszowicach, Skałce, a także zrujnowany - w Jarnołtowie), oraz budowle pałacowe i dworskie. Choć większość z nich jest dziś w bardzo złym stanie, do chlubnych wyjątków możemy zaliczyć odrestaurowany pałac w Samotworze. Ponadto warto zobaczyć neogotycki pałac w Stoszycach. Pałac ten, podobnie jak wiele innych rezydencji w dolinie Bystrzycy, jest orientowany na południe, z osią widokową na Ślężę. Popularność takiego usytuowania budynków świadczy o dużym znaczeniu kulturowym góry oraz jest dowodem na wpływ naturalnego krajobrazu na kształtowanie przestrzeni i osi widokowych.
Konstrukcja słupowo-ryglowa: pojawiła się wraz z osadnictwem na prawie niemieckim i rozpowszechniła pod wpływem osadników idących z zachodu. Polega ona na stawianiu szkieletu ściany z drewnianych słupów, wzmacnianych poprzecznymi ryglami. Przestrzeń pomiędzy belkami wypełniano gliną zmieszaną ze słomą, albo kołkami owiniętymi powrósłem i oblepionymi gliną. Tak powstawał tzw. szachulec. Niekiedy ściany opierzano deskami. Drewniany szkielet wypełniony cegłami nazywany jest murem pruskim.

12. Nietoperze
Nietoperze to ciekawa grupa ssaków - jako jedyne są zdolne do aktywnego lotu, a ich nocny tryb życia przyczynił się do powstania wielu mitów i przesądów na ich temat.
Na terenie Parku Krajobrazowego “Dolina Bystrzycy” występuje kilka gatunków nietoperzy, między innymi nocek duży, którego kolonia rozrodcza latem zajmuje strych kościoła w Gałowie.
Nocek duży jest jednym z największych krajowych nietoperzy. Żywi się chrząszczami z rodziny biegaczowatych, które zbiera z powierzchni ziemi.
Wzdłuż cieków wodnych oraz nad wodami stojącymi, których nie brakuje w dolinie Bystrzycy, żerują nocki rude. Podczas polowania na muchówki zataczają ciasne pętle tuż nad powierzchnią wody. Widać wtedy kontrast pomiędzy szarobrązowym futrem na grzbiecie i białym lub szarobiałym brzuchem. Są niezwykle przydatnym gatunkiem - w ciągu nocy jeden nocek rudy potrafi zjeść 500 komarów!
W otwartej przestrzeni, wysoko nad wodą żeruje borowiec wielki. Człowiek obdarzony dobrym słuchem jest w stanie usłyszeć pojedyncze metaliczne trzaski - to fragment wiązki echolokacyjnej, dzięki której nietoperz orientuje się w terenie i lokalizuje ofiary. Ten największy krajowy nietoperz chwyta w locie chrząszcze. Wąskie i długie skrzydła umożliwiają mu osiąganie dużych prędkości.
Również nad wodami, ale niżej, w pobliżu zakrzewień chętnie żerują karliki: większy, drobny i malutki. Samce tych najdrobniejszych w polskiej faunie nietoperzy podczas godów (jesienią) przywołują samice eleganckim trelem.
Innym gatunkiem spotykanym na obszarze doliny Bystrzycy jest gacek szary - ściśle związany z ludzkimi osiedlami, chętnie zimuje w piwnicach, latem kryje się niemal wyłącznie w budynkach.
Zima to dla nietoperzy bardzo trudny czas. Brakuje pożywienia, więc muszą odlecieć lub zgromadzić zapas tłuszczu i zapaść w zimowy sen - hibernację. Wówczas procesy życiowe ulegają znacznemu spowolnieniu. W takim stanie tłuszcz jest spalany na tyle wolno, że wystarcza do wiosny, pod warunkiem, że nietoperz nie będzie zmuszony do wybudzania. Powrócenie do stanu aktywności kosztuje dużo energii, dlatego każde zbędne przebudzenie stwarza ryzyko, że nietoperz nie dożyje wiosny.