Ścieżka dydaktyczna: Jarnołtów - Ratyń

TABLICA 1
JARNOŁTÓW - MŁYN
Pierwsze wzmianki o młynie Arnolda z Legnicy położonego nad rzeką Leśna (ówczesna nazwa Bystrzycy) pochodzą z roku 1271. Stąd też pochodzi późniejsza nazwa osady Arnoldsmühle (Młyn Arnolda). Z biegiem lat rozwijała się zabudowa tego terenu - w roku 1353 istniał folwark i młyn dwukołowy. W roku 1795 we wsi mieszkało już 112 osób. W połowie XIX w. obok młyna wodnego istniała także gorzelnia i browar, zaś na początku XX w. wybudowano pierwsze domy o podmiejskim charakterze. W roku 1945 zniszczono młyn, przed którego ruinami obecnie się znajdujemy. Wieś zwana obecnie Jarnołtowem została włączona do Wrocławia w roku 1973, stając się jego osiedlem.

TABLICA 2
RZEKA BYSTRZYCA
Rzeka Bystrzyca jest lewobrzeżnym dopływem Odry. Długość jej biegu wynosi około 110 km, a powierzchnia dorzecza 1768 km 2. Źródła znajdują się na wysokości 620 m n.p.m. w Górach Kamiennych, ujście zaś na wysokości 110 m n.p.m., na zachodnim skraju Wrocławia. Na odcinku między Jarnołtowem a Ratyniem rzeka płynie płaskodenną doliną, z bardzo dobrze wykształconym systemem teras zalewowych. Rzeka silnie meandruje, tworząc liczne zakola, a w jej pobliżu występują starorzecza. Blisko koryta zachowały się gdzie niegdzie niewielkie fragmenty łęgu wierzbowo-topolowego. Drzewostan buduje tu wierzba biała i wierzba krucha, pojedynczo - topola czarna. Szczególnie bujne jest runo, w którym zaznacza się udział gatunków azotolubnych: mozga trzcinowata, pokrzywa zwyczajna, jasnota plamista, kielisznik zaroślowy.

TABLICA 3
SZUWARY TURZYCOWE
Szuwary to zbiorowiska roślinności bagiennej z dominacją okazałych roślin jednoliściennych o pokroju trawiastym (trawy, turzyce, pałki, oczerety). W krajobrazie terasy zalewowej zbiorowiska szuwarowe stanowią istotny składnik krajobrazu. Na obserwowanym stanowisku rozwinął się szuwar turzycowy. W miejscu tym poziom wody zmienia się w ciągu roku – od kilkudziesięciu cm nad powierzchnią podłoża (wiosna), do całkowitego zaniku (lato). W płatach zbiorowiska dominuje turzyca brzegowa, która rosnąc bardzo gęsto tworzy jednogatunkowe skupiska. Monotonię urozmaicają nieliczne kępy kosaćca żółtego, wiązówki błotnej i żywokostu lekarskiego. Wczesną wiosną, kiedy woda występuje na powierzchni mają tu miejsce gody ropuchy szarej, żaby trawnej i żaby moczarowej.

TABLICA 4
ŁĄKI NADRZECZNE
Łąka jest bezdrzewnym zbiorowiskiem roślinnym, składającym się ze zwartej runi traw, w której znajdują swe miejsce także inne gatunki roślin jednoliściennych oraz wieloletnie zioła i mszaki. Łąki swoje powstanie i istnienie, w przeważającej większości, zawdzięczają różnym formom działalności gospodarczej człowieka, takich jak koszenie, wypas, nawożenie itp. Na obserwowanej łące trawiastą ruń tworzą kłosówka wełnista i mietlica pospolita, towarzyszą im m. in. kostrzewa łąkowa, wyczyniec łąkowy, rajgras wyniosły, kupkówka pospolita. Wśród roślin motylkowych spotykamy koniczynę łąkową, wykę drobnokwiatową, wykę ptasią, komonicę zwyczajną groszek łąkowy. Z ekosystemami łąkowymi związane jest życie wielu owadów, pająków oraz ssaków i ptaków.

TABLICA 5
STARORZECZE BYSTRZYCY
Starorzecza to dawne koryta rzek. Tworzą się w obrębie teras rzecznych poprzez odcięcie zakola rzeki od głównego koryta. Takie starorzecza bardzo szybko opanowane zostają przez różnorodne zbiorowiska roślinne. Rozwój tych zbiorowisk zawsze przebiega z zachowaniem szeregu następujących po sobie etapów (stadia sukcesji). Obserwowane przez nas starorzecze ukazuje końcowe etapy tego procesu. Zachodnia część pozbawiona jest przez większą część roku wody na powierzchni, rozwinęły się tutaj płaty szuwaru turzycy brzegowej, błotnej i zaostrzonej. W części wschodniej i południowej woda utrzymuje się na powierzchni prawie przez cały rok. Występuje tu dobrze wykształcony szuwar manny mielec i szuwar tataraku zwyczajnego. Starorzecze jest miejscem rozrodu kilku gatunków płazów: żaby trawnej, żaby moczarowej, żaby wodnej, ropuchy szarej i kumaka nizinnego oraz wielu owadów.

TABLICA 6
LAS LIŚCIASTY
Las liściasty to formacja roślinna, która w naszych warunkach klimatycznych składa się z drzew zrzucających liście na zimę. Lasy posiadają wyraźnie zaznaczony piętrowy układ: piętro drzew wysokich (warstwa okapowa), drzew niskich (warstwa podokapowa), krzewów (podszycie), runo leśne oraz warstwa mszysta. Obserwowany tu las ma szczególnie bogaty skład gatunkowy drzew. Obecność dębu szypułkowego, grabu zwyczajnego, lipy drobnolistnej pozwala zaliczyć go do lasów grądowych, zaś rosnąca tu olcha czarna, jesion wyniosły, wiąz szypułkowy, wiąz polny i różne gatunki wierzb – do lasów łęgowych. Wynika to z położenia fragmentów drzewostanu względem rzeki. Wschodnia część (niżej położona) zawiera więcej gatunków łęgowych, zachodnia (teren wyższy) – posiada więcej gatunków grądowych. Wczesną wiosną w runie kwitną: ziarnopłon wiosenny, zawilec gajowy, złoć żółta, miodunka ćma. Później zakwitają kokoryczka wielokwiatowa, gwiazdnica wielkokwiatowa, bluszczyk kurdybanek oraz konwalia majowa. Ptaki tego terenu to: zięba, wilga, kukułka, sójka, strzyżyk, pokrzewki, pierwiosnek. Las daje schronienie sarnom i dzikom. Na granicy miedzy lasem i łąką występują gęste zarośla krzewiaste - strefa przejściowa między ekosystemami (ekoton).

TABLICA 7
RATYŃ - OSIEDLE NAD RZEKĄ
Ratyń jest przykładem wykorzystania przez człowieka terenów nadrzecznych do osiedlania się. Pierwsze wzmianki o wsi zwanej Rathayn pochodzą z 1324 roku. Pierwotna nazwa tej osady to Rataje (Rathay w latach 1340, 1341,1342). W roku 1527 znajdował się tutaj dwór z wieżą i niewielkimi zabudowaniami, łaźnia, browar oraz piekarnia, zaś w roku 1795 mieszkały tu już 273 osoby. Do Wrocławia Ratyń (Breslau-Rathen) został włączony w roku 1928, dziś stanowi jego osiedle.

Granicą linii zabudowy (w kierunku rzeki) jest krawędź terasy nadzalewowej – widoczne jest to wzdłuż ul. Gromadzkiej oraz z Mostu Ratyńskiego na Bystrzycy. Prezentuje to też fragment mapy z początku XX w. gdzie zaznaczono strefę zalewu. Obecnie rozrost zabudowy i jej zagęszczenie następuje w kierunku północnym i południowo-zachodnim. Osiedle przekształca się z typowo rolniczego w „sypialnię” dla osób pracujących w centrum miasta. Bezpośrednie sąsiedztwo rzeki daje znać o sobie podczas wiosennych i jesiennych przyborów, kiedy położone na terasie zalewowej łąki i pastwiska znajdują się pod wodą. W niewielkich oczkach wodnych powstałych w zagłębieniach terenu woda utrzymuje się przez cały rok.

TABLICA 8
MONOKULTURY IGLASTE I ODNOWIENIA LASU
Znajdujemy się w borze świerkowym, powstałym w wyniku nasadzenia drzew. Jest to przykład monokultury leśnej, czyli zbiorowiska leśnego zbudowanego tylko z jednego gatunku w tym wypadku – świerka pospolitego. Drzewa są jednowiekowe, wysokie, o prostej strzale. Podszyt jest niezbyt gęsty, tworzą go głównie krzewy jeżyny i maliny, w rozproszeniu występuje jarząb pospolity, leszczyna oraz podrost brzozy brodawkowatej. Runo jest ubogie (niedostatek światła i kwaśny odczyn gleby) o charakterze trawiastym – głównie śmiałek pogięty i trzcinnik leśny. Wśród drzew uwijają się sikory – bogatka i modraszka, dzięcioły i kulczyki. Bór jest wyraźnie podzielony na oddziały. Po drugiej stronie wału, ograniczającego od zachodu las znajduje się odnowienie lasu, gdzie uprzednio dokonano całkowitego usunięcia wszystkich drzew (tzw. zrąb zupełny). Nasadzono tu wiele gatunków drzew: olcha, świerk, jesion, buk, brzoza. Samoistnie obsiały się też: jarząb pospolity, czeremcha oraz leszczyna. Powstający w ten sposób nowy las jest znacznie bogatszy i odporniejszy na działanie owadów niż monokultura iglasta.

TABLICA 9
WAŁ W LESIE
Jesteśmy we wnętrzu większego kompleksu leśnego. Po lewej stronie drogi leśnej znajduje się charakterystyczna budowla ziemna - wał. Powstał on w dawnych latach, jako próba zaradzenia powodziom. Gwałtowne przybieranie wód w rzekach po obfitych opadach może być powstrzymane poprzez tworzenie miejsc, w których zatrzymuje się okresowo wodę. Wał, przy którym jesteśmy przegradza ciek będący lewobrzeżnym dopływem Bystrzycy (przekraczaliśmy go na przystanku 6). Miał on zatrzymywać nadmiar wody pojawiający się w dolinie cieku po roztopach lub większych opadach. Obecnie na wale rosną świerki, jesiony oraz krzewy leszczyny, czeremchy zwyczajnej i dzikiego bzu czarnego. Z roślin zielnych rośnie na nim chroniony kopytnik pospolity, występuje także gwiazdnica wielkokwiatowa, czyściec leśny, niecierpek drobnokwiatowy, konwalijka dwulistna oraz dąbrówka
rozłogowa. Po prawej stronie drogi, rozciąga się las łęgowy z drzewostanem zbudowanym z dębów szypułkowych, olchy czarnej i jesionu wyniosłego. Podszyt jest tu bardzo gęsty, składa się przede wszystkim z dzikiego bzu czarnego i leszczyny.

TABLICA 10
ŁĄKA TRZCINNIKOWA
Pomiędzy zwartymi kompleksami leśnymi pozostawia się otwarte miejsca - śródleśne łąki. Spełniają one ważne funkcje przyrodnicze, krajobrazowe, wpływają na mikroklimat. Stanowią też część bazy pokarmowej leśnych ssaków (sarna, dzik) a także miejsce rozmnażania się wielu owadów. Znajdujemy się na wschodnim skraju suchego terenu w większości porośniętego trawą – trzcinnikiem piaskowym. Silnie rozwinięte rozłogi nadziemne i podziemne pozwalają mu na szybkie rozprzestrzenianie się i tworzenie jednorodnych łanów. Rosnąc w ten sposób trzcinnik zagłusza inne gatunki roślin, nie dopuszczając do ich bujniejszego wzrostu. Jest to trawa charakterystyczna dla suchych polan śródleśnych o glebach ubogich, luźnych, kwaśnych, wytworzonych z piasków. W okresie kwitnienia można tu zauważyć także inne gatunki roślin zielnych: krwawnik pospolity, szczaw zwyczajny, dziurawiec zwyczajny, koniczyna łąkowa, świerzbnica polna, dzwonek rozpierzchły, przetacznik ożankowy, przytulia pospolita, gwiazdnica trawiasta, jastrun właściwy. Na obrzeżach rosną trawy – kupkówka pospolita i mietlica pospolita. Barwne kwiaty wabią motyle – przeplatki, karłątki oraz kraśniki. Wśród otaczających łąkę drzew i krzewów rozbrzmiewa głos pokrzewki cierniówki.

TABLICA 11
WILGOTNE ŁĄKI
Jesteśmy na śródleśnym obszarze łąkowym, gdzie poziom wody zależny jest od kilku drobnych cieków. Obserwujemy tu mozaikę wilgotnych łąk i zbiorowisk szuwarowych. Najokazalej prezentują się płaty wilgotnej łąki ziołoroślowej z dużym udziałem wiązówki błotnej i bodziszka błotnego. Łąka najpiękniej prezentuje się w miesiącach letnich, kiedy kwitnie większość gatunków - rzadki w naszym kraju ostrożeń siwy o różowawych, główkowatych kwiatostanach, ostrożeń warzywny, bukwica zwyczajna, krwawnica pospolita oraz krwiściąg lekarski. W okresie wiosennym kwitnie kuklik zwisły i firletka poszarpana. Łąki takie rozwijają się w miejscach dostatecznie wilgotnych, koszonych wyjątkowo i nieregularnie lub wcale nie koszonych. Obok łąki ziołoroślowej występują płaty szuwaru turzycy zaostrzonej oraz trzciny pospolitej i mozgi trzcinowatej, przeplatając się wzajemnie. Latem możemy tu obserwować motyle: szachownicę galateę, czerwończyki, perłowce, kraśniki i przeplatki. W miejscach nie koszonych łąka powoli zarasta kępami olchy czarnej (sukcesja ekologiczna) co z czasem może doprowadzić do powstania lasu łęgowego – ostatecznej formacji roślinnej rozwijającej się na takich terenach.

TABLICA 12
ŁĘG JESIONOWO- OLSZOWY
Jest to najpospolitszy w Polsce typ lasu łęgowego, zajmujący siedliska mokre, lekko zabagnione. Rozwija się na terenach płaskich lub lekko nachylonych, w dolinach wolno płynących cieków wodnych lub w obszarach źródliskowych, gdzie nie dochodzi do znaczniejszych zalewów ani też dłuższego pozostawania wody na powierzchni. W tym lesie dominuje olcha czarna, z niewielką domieszką jesionu wyniosłego. Warstwę podszytu buduje czeremcha zwyczajna, trzmielina europejska, dziki bez czarny, dereń świdwa, maliny, porzeczka dzika (czerwona). Niektóre drzewa i krzewy oplecione są pnączami chmielu zwyczajnego i psianki słodkogórz. Runo jest bujne, miejscami trudne do przebycia. Wygląd drzew – podobna wysokość i prawie takie same obwody pni wskazują, że zostały nasadzone tu przez człowieka. Z tego miejsca możemy usłyszeć śpiew pokrzewki czarnołbistej (zwanej obecnie kapturką) oraz trznadla.

TABLICA 13
LAS GRĄDOWY - GRABINA
Grądy to wielogatunkowe lasy liściaste, w których drzewostan zbudowany jest przede wszystkim z dębów i grabów. Lasy te zajmują bardzo różnorodne siedliska. Na wilgotnych i żyznych glebach, w dolinach rzek panują grądy niskie, wyżej położone tereny zajmują tzw. grądy wysokie. Na obserwowanym stanowisku rozwinął się grąd wysoki. Jest to cienisty las, o piętrze drzew złożonym z dwóch warstw. Niższa zbudowana jest z grabu zwyczajnego, wyższą tworzą pojedyncze dęby szypułkowe. Runo jest jednolite, ubogie – panuje w nim chroniona konwalia majowa, a miejscami większe płaty tworzy niecierpek drobnokwiatowy. Pojedynczo rośnie konwalijka dwulistna, gwiazdnica wielkokwiatowa, zawilec gajowy, pszeniec gajowy oraz trawy – prosownica rozpierzchła i kupkówka Aschersona. Z ptaków usłyszeć możemy: kosa, drozda, ziębę, sójkę, dzięcioła średniego.

TABLICA 14
TERASY I STRUMIEŃ
Po prawej stronie drogi widoczna jest krawędź oddzielająca dwie terasy rzeczne: zalewową (niższą) i nadzalewową (podwyższenie terenu). Krawędź terasy nadzalewowej ma brzegi złagodzone przez wiatr oraz wodę (erozja wietrzna i wodna). Terasy zalewowe wykorzystywane są jako pastwiska lub łąki kośne, na terasach nadzalewowych zazwyczaj powstają pola uprawne. Po lewej stronie drogi występuje fragment lasu łęgowego z przepływającym strumieniem. Jego koryto na tym odcinku jest stosunkowo proste, jednakże powyżej tworzy zakola (meandry). W drzewostanie dominuje jesion wyniosły i olcha czarna, pojedynczo występuje dąb szypułkowy i brzoza brodawkowata. Dobrze wykształconą warstwę podszytu tworzy: porzeczka dzika (czerwona), leszczyna, czeremcha zwyczajna, trująca trzmielina zwyczajna. Runo to m. in: kuklik pospolity, podagrycznik pospolity, niecierpek drobnokwiatowy, gajowiec żółty, trawa – kupkówka Aschersona. Skupiska tworzy chroniony kopytnik pospolity. Wczesną wiosną kwitną: zawilec gajowy, miodunka ćma, złoć żółta, ziarnopłon wiosenny. W lesie liczne są ślimaki lądowe – wstężyki, świdrzyki, śliniki i winniczki. Takie jak ten pasy drzew i krzewów rosnące wzdłuż cieków stanowią korytarze ekologiczne – drogi, którymi mogą się przemieszczać zwierzęta przechodząc z lasu na nadrzeczne łąki.