Warte zobaczenia

1.    Pałac w Sadowicach
Tuż nad rzeką Bystrzycą, otoczoną urokliwymi grądami, znajduje się miejscowość Sadowice. Na skraju tejże wioski znajduje się rozległy pałac. Pierwsze wzmianki o takim obiekcie w tym miejscu pochodzą z 1574 roku, gdy gospodarował tu Sebald Sauermann. Klasycystyczny wygląd nadał mu jeden z właścicieli - Gottlob Albrecht von Saurma w 1798 roku. Na początku XIX wieku był on własnością hrabiego von Stosch z Mańczyc. Wówczas również budynek otrzymał boczne przybudówki w formie pawilonów, połączonych dwuosiowymi łącznikami z trzonem budynku. Przed II Wojną Światową właścicielem majątku był Gustav von Johnston. Później budowla popadała w ruinę. W drugiej połowie XX w. rozpoczęła się seria remontów mających przywrócić mu blask. Dach przełożono, wyremontowano elewacje, całkowicie przebudowano wnętrza. Został tylko neogotycki kominek, na okapie którego znajdują się dwa herby – takie same odnajdziemy nad głównym wejściem do pałacu. Takim budowlom zwykle towarzyszy komponowana zieleń i tak jest również w tym przypadku – niewielki park w stylu angielskim, w którym odnaleźć można zrujnowaną kaplicę grobową rodu von Saurma. Ciekawostką jest imponujących rozmiarów platan – jeden z najpotężniejszych na Dolnym Śląsku.
Dziś eklektyczny budynek służy jako Zakład Poprawczy Ministerstwa Sprawiedliwości.
Na moście, tuż obok bocznej fasady pałacu, znajduje się tabliczka z datą 20.VII.1997 - upamiętniająca Powódź Stulecia.

2.    Pałac w Maniowie Małym
Parvum Manow istniała już w 1318 roku, jako wieś będąca we władaniu rodzin von Reichau i von Schindel. W XVII wieku połączono ją z osadą Berghof, która wraz z nią stanowiła własność  Jerzego von Hegewaldt, a poźniej jego spadkobierców: Jerzego von Poser, następnie barona Ezettrit, a od 1801 r. - rodzina von Schweinitz. Choć pałac w Maniowie Małym wybudowano w stylu barokowym, to w XIX wieku przeszedł on znaczącą przebudowę, powiększając posiadłość o piętro, wieżę oraz zmieniając podziały elewacji. Jednocześnie, zgodnie z panującym stylem, bryła budynku otrzymała cechy klasycyzmu. Pod koniec II Wojny Światowej budowla mocno ucierpiała i jak dotąd nie podjęto renowacji. Pałac znajduje się na wzniesieniu, od frontu towarzyszy mu dziedziniec gospodarczy, a nieopodal ulokowano oficynę i spichlerz (z datą 1746 r.). Po stronie północnej założono niewielki park, jednak dziś jest on zaniedbany. Mimo to, warto zwrócić uwagę na wybitne okazy drzew liściastych - dębów szypułkowych, platanów klonolistnych, lip drobnolistnych i klonów zwyczajnych. Zespół pałacowy (pałac i park) figuruje w rejestrze zabytków sztuki.

3.    Sośnica
Niewielka miejscowość „przylepiona” do Kątów Wrocławskich, rozdzielona od miasta rzeką Bystrzycą, kryje w sobie kilka ciekawostek. Warto przejść się po wiosce i przyjrzeć się jej nieco bliżej. Zrujnowane budynki gospodarcze przypuszczalnie stanowiły niegdyś włości – zapewne rodu zamieszkującego tutejszy pałac. Pierwotna budowla uległa ruinie w 1632 roku, w 1637 ją odbudowano dla Gottharda von Prockendorf. Dziś  budynek ten nie istnieje, a obecny pałac w Sośnicy pochodzi z roku 1810 i jest ulokowany na północny wschód od poprzednika. Jak większość tego typu budowli, również i ten pałac przechodził przebudowy, w trakcie których dodawano pewne elementy, co sprawiło, że dziś ma on dość urozmaicony dach mansardowy i zdobienia na fasadach urozmaicające bryłę. Pałac zachował się w stosunkowo dobrym stanie.
Sośnica niegdyś słynęła z dobrej jakości czerwonej cegły, która być może posłużyła za budulec miejscowego kościoła p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego, choć pierwotnie ustanowiono kościół pod wezwaniem Matki Boskiej. Świątynię w stylu romańskim wzniesiono tu już w 1244 roku. Później, w XIV w. powstał kościół gotycki, który następnie rozbudowywano na przestrzeni wieków. Warto tu wspomnieć o dobudowanych w 1776 roku Świętych Schodach – wzorowanych na tych z pałacu Piłata w Jerozolimie, ufundowanych przez hrabinę Józefę von Wurtz und Burg. Z zewnątrz budowla sprawia wygląd schludny i dość surowy, jednak wnętrze jest bogato zdobione, głównie w stylu barokowym.
Na cmentarzu przykościelnym odnajdziemy kaplicę grobową z przełomu XVIII i XIX wieku, pod wezwaniem Zmartwychwstania Pańskiego. Kościół otoczony jest murem, na bramce wejściowej znajdują się barokowe rzeźby.

4.    Borzygniew
Początkowo była to wioska założona na tzw. surowym korzeniu, co znaczy, że lokalizowano ją na terenie dotąd nie zagospodarowanym. Łączyło się to z możliwością regularnego układu ulic i zabudowy, swobodą w wytyczaniu wielkości rynku i lokalizacji ważniejszych obiektów miejskich. W takich osadach znacznie dłuższy był okres wolnizny, czyli zwolnienia z opłat za korzystanie z ziem pańskich. W XIII wieku, wkrótce po powstaniu osady, powstał tu kościół parafialny. Z tejże miejscowości pochodził ród Temschen von Borganie, którego członkowie byli prawdopodobnie pierwszymi prywatnymi właścicielami miejscowości. Od nazwiska rodowego pochodzi niemiecka nazwa miejscowości – Borganie, a w latach 1937 – 1945 przeformowana na Bergen. Następnymi właścicielami były rodziny von Tschammer, von Seidlitz i w XV wieku von Metche. W 1613 roku była to już własność Christopha von Mülheim und Domantz, który ufundował tu renesansowy zamek, który w XVIII i XIX wieku przebudowywano sukcesywnie na dwór. W tym czasie kilkakrotnie posiadłość przechodziła z rąk do rąk, by w 1937 roku zostać wykupioną przez państwo. W dworze ustanowiono siedzibę Urzędu ds. Planowania Zbiorników Wodnych, który wkrótce potem przygotował plan budowy zbiornika retencyjnego na Bystrzycy. Dziś jednak pozostały jedynie ruiny – do tego stanu przyczynił się ostrzał artyleryjski i wywołany przezeń pożar. Choć ruina jest wpisana do rejestru zabytków, to nie podjęto jak dotąd próby jej odbudowy.
Będąc w Borzygniewie warto zobaczyć także kamienny, gotycki kościół pw. św. Barbary.

5.    Mietków
Miejscowość słynie głównie z tego, iż znajduje się w pobliżu wykorzystywanego rekreacyjnie Zbiornika Mietkowskiego. Warto jednak, prócz odpoczynku nad brzegiem zalewu, odwiedzić okoliczne zabytki. Znajdują się tu ciekawe ruiny. Obiekt wybudowany w połowie XVI wieku jako wieża obronna, ulegał rozbudowom zmieniającym jego funkcję – wpierw na dwór w XVIII wieku, a następnie na pałac neogotycki w 1855 roku. Po II Wojnie Światowej został on opuszczony i marnieje do dziś, a wraz z nim dziczeje park krajobrazowy towarzyszący budowli. Mówiąc o Mietkowie nie sposób pominąć pobliski sztuczny zbiornik retencyjny. Został on wybudowany w latach 1974-1986, zajmuje obszar 929 ha, długość 4 km wzdłuż biegu rzeki, szerokość – 2,5 km. W najgłębszym miejscu ma on 11 m, choć jego dno jest stale pogłębiane w wyniku działalności kopalni piasku. Zbiornik łączy w sobie kilka funkcji – zabezpieczenie przeciwpowodziowe, wspomniane wydobycie kruszywa, zaopatruje w wodę lokalny przemysł, a zapora umożliwia wykorzystanie energii wody; zbiornik zapewnia rekreację, a jednocześnie jest miejscem cennym przyrodniczo, stanowiąc jedno z istotniejszych miejsc bytowania i przelotów ptaków wodno-błotnych.

6.    Małkowice
Rzadko się zdarza, aby nad miejscowością górowała budowla inna niż zamek lub kościół. W Małkowicach jednak dominantę krajobrazową stanowi budynek Centrum Opieki Caritas Archidiecezji Wrocławskiej. Wcześniej był to klasztor sióstr Elżbietanek, po wojnie stanowił on dom dziecka. Na całości elewacji widać skomplikowany wzór z figur geometrycznych ułożony z cegieł. Temu interesującemu budynkowi towarzyszy szachulcowa oficyna oraz drewniana altana. To jednak nie wszystko, co można zobaczyć w Małkowicach. Nieopodal byłego klasztoru znajduje się kościół gotycki z 1287 r. Wznoszono go w dwóch etapach: najpierw powstało prezbiterium (datowane na II połowę XIV w.), a następnie dobudowano resztę kościoła w I połowie XV w. W 1680 roku częściowo był przebudowany, a w XX wieku kilkakrotnie remontowany. Wieżę zdobi barokowy hełm z latarnią, barokowe jest również wyposażenie wnętrza.  Zwiedzając dalej tą miejscowość trafimy na pałac i oficynę przypałacową. Na ulicy klasztornej znajduje się dawny browar, choć dziś jego wygląd nie zdradza swej dawnej funkcji. Dzisiejsza świetlica niegdyś była tutejszą gospodą – jeszcze przed wojną nosiła nazwę „Pod Złotą Koroną”. W ciekawym budynku, w samym „centrum” wioski, mieści się remiza strażacka, założona w 1946 roku. Tuż przy bramie zobaczyć można starodawny wóz strażacki. Również w centrum odnajdziemy figurę św. Jana Nepomucena – patrona mającego chronić przed powodzią. Zapewne miało to istotne znaczenie dla ludzi zamieszkujących blisko rzeki o tak naturalnym przebiegu jak Bystrzyca, toteż tego typu figury spotkamy tu i ówdzie w miejscowościach ulokowanych w pobliżu cieków wodnych. Jak już wspomniano, blisko Małkowic przepływa Bystrzyca. Na jej zachodnim krańcu znajduje się ciekawa konstrukcja – saperski most kratownicowy, położony tu w latach 80-tych w miejsce drewnianej konstrukcji. Jeszcze w 1915 r. prawdopodobnie przeprawy tutaj nie było.

7.    Samotwór
Znajdujący się tu świeżo wyremontowany pałac, zwany dziś Pałacem Alexandrów (od imion właścicieli), to przykład dolnośląskiego klasycyzmu. Zaprojektowany przez Carla Gottharda Langhansa (twórcy Bramy Brandenburskiej w Berlinie, czy wrocławskich pałaców: Hatzfeldów przy ulicy Wita Stwosza i skrzydła południowo-zachodniego Pałacu Spätgenów przy Kazimierza Wielkiego). Jest to jedno z najlepiej zachowanych dzieł świeckich dolnośląskiego architekta. Samotworskie dzieło wybudowano w latach 1776-1781, do końca wojny nosiło miano Schloss Romberg. Miała to być siedziba majora Gottloba Albrechta von Saurma auf Sadewitz (a więc z pobliskich Sadowic). W połowie XIX w. pałac stał się własnością Karla Moritza hrabiego von Zedlitz - Trützschler von Frankenhain. Z założenia był to dwór wiejski, w którym projektant umieścił charakterystyczny dla swej twórczości salon o kształcie owalu z prostokątnymi wnękami. Choć trudno dziś odtworzyć w pełni dzieje budowli, to wiadomo, iż był on w posiadaniu rodzin von Sauerma, von Zedlitz-Trütschler i von Richthofen. Tuż po wojnie, budynek wraz z przylegającym folwarkiem był własnością Wrocławskiej Akademii Rolniczej. Nowi właściciele w latach 2008-2010 przeprowadzili remont generalny obiektu, który dziś pełni usługi hotelarskie.

8.    Kamionna
Znajdujący się tu pierwotnie dwór należał do rodziny von Seydlitz. Świadczy o tym inskrypcja wraz z herbem von Seydlitzów z datą 1571, zamieszczona na szczytowej ścianie stajni). W XVII wieku wieś należała wpierw do rodziny Kadloff, później do Clary von Knobelsdorff , a poprzez jej małżeństwo – do rodziny von Kalckreuth und Dolzig. W latach 1740-1744 kolejni właściciele miejscowości, pochodzący z tego samego rodu, wybudowali tu barokowy pałac, prawdopodobnie na pozostałościach dawnej budowli. Projektantem mógł być Christoph Hackner – jeden z najbardziej rozpoznawalnych twórców doby baroku na Śląsku, autor m.in. letniego pałacu biskupów wrocławskich. Następnie posiadłość znów zmieniła właściciela, poprzez małżeństwo, na Franza barona von Stillfried. Ostatecznie pałac wrócił do swego rodu i stał się własnością Heinricha barona von Zedlitz w 1838 r., który wykupił go na pożytek rodzinnej fundacji. Wraz z posiadłością w Czereńczycach stał się siedzibą przytułku dla panien. W połowie XIX wieku rozpoczęła się seria remontów i przebudów, które dość znacząco wpłynęły na kształt budowli. Wkrótce po ukończeniu ostatniego remontu wybuchła II Wojna Światowa, po której pałac znajdujący się w prywatnych rękach, popadał w ruinę. Ostatnia rodzina zamieszkująca pałac wyprowadziła się w 1984r. Dziś szczątki pałacu znajdują się na południe od wsi. Prócz ruin obejrzeć można szczątki parku przypałacowego lub posłuchać rechotu żab nad pobliskim stawem. Sam pałac również był dawniej otoczony wodną fosą, a do wejścia można się było dostać po kamiennym moście. Fosę jednak zasypano w XIX wieku. Portal wejściowy przypomina nieco ten umieszczony w gmachu głównym Uniwersytetu Wrocławskiego, choć jest od niego mniejszy. To daje pojęcie jak pięknie mógł pałac wyglądać w czasach swej świetności.

9.    Stoszyce
Jest to niewielka wioska, jedna z najmniejszych w gminie, jednak kryje w sobie dość niezwykły skarb – w północnej jej części mieści się folwark, pałac i założenie parkowe, pochodzące z XIX wieku. Większość wsi uformowała się wokół tego kompleksu. Przypuszcza się, iż założycielem miejscowości mógł być Stoisław (Stoiszo) von Sadewitz, o którym źródła wspominają już w 1311 roku. Wieś zmieniała właścicieli dość często, przechodząc w ręce między innymi rodziny von Seidlitz w  1475 r., zakonu klarysek w 1504 r., by po sekularyzacji dóbr w 1810 r. znów być nabytkiem kolejnych właścicieli. Być może dla jednego z nowych zarządców majątku – Hoffmanna – wybudowano tu pałac. Podobnie jak wiele rezydencji w okolicy, budynek ten orientowany jest w kierunku południowym, mający tym samym oś widokową na Ślężę. Popularność takiego usytuowania budynków świadczy o dużym znaczeniu kulturowym góry oraz jest dowodem na wpływ naturalnego krajobrazu na kształtowanie przestrzeni i osi widokowych. Wkrótce po powstaniu obiektu dokumenty mówią już o innym zarządcy tego terenu. W 1937 r. nazwa miejscowości – Stöschwitz uległa całkowitej zmianie na Eichdamm (dębowa tama), by po wojnie powoli ulec spolszczeniu z nazwy pierwotnej do nazwy współczesnej. Po wojnie pałac wraz z folwarkiem i parkiem w całości przeznaczony został dla spółdzielni rolniczej. Dziś znajduje się częściowo w prywatnych rękach a częściowo właścicielem jest skarb Państwa. Jeszcze do niedawna w folwarku funkcjonowały magazyny na mąkę, piekarnia, obory i stodoły, zaś w samym pałacu znajdowała się kuchnia z drewnianą windą. Ze względu na brak remontów, obiekt popada w ruinę, jednak pojawiają się widoki na lepszą przyszłość.