Ścieżka przyrodniczo-edukacyjna w „Cichej Dolinie”

Witamy na ścieżce przyrodniczo – edukacyjnej w „Cichej Dolinie”.
Ścieżka została wykonana w roku 2012 we współpracy z Urzędem Miasta i Gminy Kąty Wrocławskie. Trasa ścieżki prowadzi poprzez różnorodne ekosystemy związane z doliną rzeki Bystrzycy. W zależności od pory roku umożliwia obserwację zmienności przyrody w Parku Krajobrazowym "Dolina Bystrzycy", a także wpływ działalności człowieka na ten teren. Polecamy jej odwiedzenie zwłaszcza wiosną, gdy rozbrzmiewa ptasimi głosami, a lasy przyciągają wzrok licznymi kolorami kwiatów.
Opracowanie (C) 2012 DZPK mgr Paweł Sendecki

>>> Schemat przebiegu ścieżki (oprac. T. Jenczelewski)

Tablica powitalna ścieżki znajduje się przy zalanym wyrobisku dawnej żwirowni - na południe od Kątów Wrocławskich i trasy samochodowej A4. Z centrum miasta dotrzemy tu ulicą Sobótki - po ok. 600 m mijamy wiadukt nad autostradą, następnie po ok. 800 m skręcamy w lewo nad brzeg akwenu (zgodnie z przebiegiem gruntowej drogi). Trasa ścieżki okrąża od północy zbiornik wodny, następnie skręca na południe i wschód w kierunku koryta Bystrzycy (częściowo bezdrożem), a dalej podąża na północ wzdłuż biegu rzeki - aż do okolic ujścia Czarnej Wody (ostatni przystanek).

>>> Lokalizacja tablic edukacyjnych na portalu GIS

 

OPIS PRZYSTANKÓW / TABLICE EDUKACYJNE
Ścieżka przyrodniczo – edukacyjna w „Cichej Dolinie”
Park Krajobrazowy „Dolina Bystrzycy” o powierzchni 8750 ha  rozciąga się wzdłuż doliny rzeki Bystrzycy na terenie gmin: Wrocław, Miękinia, Kąty Wrocławskie, Mietków oraz Sobótka. Najważniejszym celem utworzenia Parku jest ochrona doliny rzeki o charakterze nizinnym, z licznymi starorzeczami a także ochrona zbiornika wodnego Mietków, jako cennego miejsca bytowania licznych ptaków wodno-błotnych.  Główną osią Parku jest rzeka Bystrzyca, do której wpada wiele drobnych cieków wodnych. Zachowanie naturalnego biegu rzeki pozwala na jej meandrowanie oraz pozostawienie wielu starorzeczy. Wraz z upływem czasu meandry wypłycają się, zarastają i przekształcają w łąki oraz pastwiska. Przylegające do rzeki lasy to głównie łęgi oraz grądy wraz z różnymi formami przejściowymi. Stanowią one ważne korytarze ekologiczne dla wielu organizmów roślinnych i zwierzęcych. Krajobraz Parku uzupełniają pola uprawne i niewielkie miejscowości z ciekawymi zabytkami. Na terenie Parku znajdują się również inne formy ochrony przyrody - Natura 2000: Specjalny Obszar Ochrony Siedlisk „Przeplatki nad Bystrzycą”, Specjalny Obszar Ochrony Siedlisk „Łęgi nad Bystrzycą” oraz Obszar Specjalnej Ochrony Ptaków „Zbiornik Mietkowski”. Już samo logo Parku wskazuje symbolicznie przedmioty jego ochrony – schematyczny kształt doliny rzeki Bystrzycy oraz charakterystyczny kwiat wiosenny jakim jest śnieżyczka przebiśnieg, gatunek prawnie chroniony. Wczesną wiosną całe łany tej rośliny bieleją w grądach położonych wzdłuż Bystrzycy. Elementy te nawiązują do potrzeb ochrony przyrody nieożywionej oraz ożywionej, wzajemnie zależnych nie tylko od siebie, ale również od działalności człowieka.

 

Przystanek1: Sztuczne zbiorniki - roślinność wodna
  Sztuczne zbiorniki powstają w wyniku działalności gospodarczej człowieka – hodowla ryb, wydobycie żwiru i piasku. O ile stawy rybne funkcjonują zazwyczaj bardzo długo, o tyle żwirownie i piaskownie po zakończeniu eksploatacji często pozostawiane są same sobie. W wyniku naturalnych procesów ekologicznych z czasem zaczynają zarastać roślinnością wodną i szuwarową. Otwarta toń wodna jest atrakcyjna dla ptaków wodnych, które mimowolnie przynoszą nasiona i pędy roślin, drobne bezkręgowce wodne a nawet ikrę – jaja ryb.  Brzegi zbiorników porastają roślinnością szuwarową: pałką wąskolistną (Typha angustifolia) i pałką szerokolistną (Typha latifolia), aromatycznym tatarakiem (Acorus calamus), wysmukłą trzciną (Phragmites australis), jeżogłówką gałęzistą (Sparganium erectum), różnymi gatunkami turzyc (Carex sp.) o ostrych liściach i sitów (Juncus sp.). Rośliny te, dzięki rozległym, szybko rosnącym kłączom kolonizują strefę przybrzeżną. Jeżeli woda nie jest zbyt głęboka często tworzą rozległe połacie. Sprawny system tkanek przewietrzających dostarcza im tlenu znad powierzchni wody, dzięki czemu doskonale rosną mimo zalanych korzeni. Prócz roślin zielnych na brzegach rozrastają się wierzby (Salix sp.) w formach drzewiastych i krzaczastych, topole (Populus sp.) i olchy (Alnus sp.). Szuwary takich zbiorników mogą stać się miejscem gniazdowania ptaków: łyski (Fulica atra), krzyżówki (Anas platyrhynchos), trzciniaka (Acrocephalus arundinaceus) i trzcinniczka (Acrocephalus scirpaceus). W płytkich wodach rozmnażają się żaby, kumaki i ropuchy. Toń wodna pokrywa się roślinami pływającymi: osoka aloesowata (Stratiotes aloides), żabiściek pływający (Hydrocharis morsus-ranae), rzęsa drobna (Lemna minor), rzęsa trójrowkowa (Lemna trisulca) i rzęsa garbata (Lemna gibba). Widoczne na powierzchni duże, płaskie liście to rośliny o kłączach i korzeniach zakopanych w dnie zbiornika – grążel żółty (Nuphar lutea) i grzybienie białe (Nymphaea alba), należące do gatunków chronionych. Obydwa gatunki przystosowały się do roznoszenia nasion przez wodę – ich owoce  mogą się unosić w toni całymi tygodniami, gotowe do zasiedlenia nowych miejsc.

 

Przystanek 2: Ptaki Parku
W lasach Parku Krajobrazowego „Dolina Bystrzycy” występuje wiele gatunków ptaków. Jest to środowisko ich życia – baza pokarmowa, miejsce zalotów i zakładania gniazd lub odpoczynku na przelotach. W tej części Parku zaobserwujemy: bogatkę, modraszkę, dzięcioła dużego, kowalika, rudzika, dzwońca oraz sójkę.  Bogatka (Parus major). Największa i najliczniej występująca europejska sikora. Ma żółty brzuch przecięty pionowym czarnym „krawatem”. Odzywa się charakterystycznym „cibe-cibe-cibe”. Częściej niż inne sikory zbiera pokarm z ziemi lub z pni drzew. Gniazda zakłada w dziuplach. Pokarm stanowią głównie owady i ich larwy, pająki, zimą – różne nasiona. Modraszka (Cyanistes caeruleus). Mała i krępa, z krótkim dziobem i niebieskim ciemieniem. Gnieździ się w lasach liściastych i mieszanych z bogatym podszytem. Gniazda zakłada w dziuplach drzew liściastych. Pokarm to głównie owady i pająki, jesienią owady zimujące w trzcinach, zaś zimą – nasiona i owady ukryte w szczelinach kory. Dzięcioł duży (Dendrocops major). Nie ma czerwonej czapeczki na całej głowie – tylko plamkę na potylicy. Jest to najpospolitszy z dzięciołów. Występuje w lasach liściastych czasem też w monokulturach iglastych. Wykuwa dziuple w pniach i grubych konarach drzew. Pokarm stanowią owady żerujące w drewnie lub zbierane z powierzchni drzew, nasiona drzew iglastych i orzechy drzew liściastych. Kowalik (Sitta europaea). Ma charakterystyczny mocny, szydełkowaty dziób, potrafi poruszać się po pniu głową w dół. Zamieszkuje dobrze rozwinięte lasy liściaste i mieszane, zwłaszcza ze starymi dębami. Gniazda zakłada w dziuplach po dzięciołach, jeśli otwór jest za duży – oblepia go gliną zmniejszając średnicę. Pokarm to przede wszystkim owady i ich larwy, pajęczaki, jesienią nasiona drzew – zwłaszcza bukiew i orzechy laskowe. Sójka (Garrulus glandarius). Na skrzydłach ma charakterystyczne jasnoniebiesko-białe lusterko z czarnymi prążkami. Odzywa się często głośnym, terkoczącym „reeeeh”. Mieszka w lasach liściastych i mieszanych z udziałem dębów i zadrzewieniach śródpolnych. Gniazdo ukrywa na drzewie lub w wysokim krzewie. Pokarm to głównie owoce leśnych drzew i krzewów: żołędzie, bukiew oraz jagody, owady i ich larwy, także jaja i pisklęta.

 

Przystanek 3: Roślinność skraju lasu
Leszczyna kwiat żeńskiNa granicy lasu i łąki powstają zbiorowiska przejściowe – okrajki, zwane też ekotonami. Są to strefy porośnięte gęstymi zaroślami krzewów: tarniny (Prunus spinosa), jeżyn (Rubus sp.), dzikiej róży (Rosa canina), z domieszką głogu (Crataegus sp.), trzmieliny (Euonymus europaeus) i leszczyny (Corylus avellana). Miejscami trafiają się lecznicze i zarazem trujące: kruszyna pospolita (Frangula alnus) i kalina koralowa (Viburnum opulus). Prócz nich pojawiają się młode drzewa – podrost dębu (Quercus sp.), klonu zwyczajnego (Acer platanoides), brzozy brodawkowatej (Betula pendula), jesionu wyniosłego (Fraxinus excelsior), a miejscami klonu polnego (Acer campestre) walczące o dostęp do światła i nową przestrzeń – jako forpoczta lasu. Niżej rosną światłolubne gatunki roślin zielnych. Taka strefa przejściowa – „ni to las, ni to zarośnięta łąka” jest ważnym elementem biologicznym i krajobrazowym. Gęstwina krzewów daje schronienie drobnym ssakom, doskonale ukryte miejsca - na budowę gniazda ptasiego, liście służą jako pokarm gąsienicom owadów, zaś owoce (jagody i orzechy) uzupełniają ptasią dietę. W ciepłych, suchych  zaroślach przebywają chętnie jaszczurki polujące na nieuważne muchówki i motyle.

 

Przystanek 4: Łąki – rośliny łąkowe
  Łąka to bezdrzewne zbiorowisko roślinne. Złożone jest z runi traw, wśród których występują również inne gatunki roślin jednoliściennych a także mszaki i wieloletnie zioła. Zazwyczaj jako pierwsze dostrzegamy trawy: kostrzewa łąkowa (Festuca pratensis), wyczyniec łąkowy (Alopecurus pratensis), kupkówka pospolita (Dactylis glomerata), śmiałek darniowy (Deschampsia caespitosa), kłosówka wełnista (Holcus lanatus) czy mietlica pospolita (Agrostis capillaris). Jednak prócz nich rosną także rośliny z rodziny motylkowatych: komonice (Lotus sp.), groszki (Lathyrus sp.), wyki (Viccia sp.) oraz koniczyny (Trifolium sp.). Ich kwiaty tworzą różnobarwne plamy – bieli, czerwieni, żółci i fioletów. W wilgotniejszych miejscach pojawia się firletka poszarpana (Lychnis flos-cuculi) i krwiściąg lekarski (Sanguisorba officinalis). Zdarzają się także łany złocienia właściwego (Leucanthemum vulgare) popularnie zwanego margerytką. Istnienie łąk zawdzięczamy przeważnie działalności człowieka, który je kosi, wypasa a czasem nawet nawozi. Łąki pozostawione same sobie szybko zarastają – wkraczają na nie początkowo krzewy: dzika róża, tarnina, trzmielina; wraz z upływem czasu pojawiają się drzewa – w dolinach rzek będą to wierzby i topole, w miejscach suchszych brzoza, dąb i lipa. Z roślinności łąkowej korzysta pośrednio lub bezpośrednio wiele gatunków zwierząt – w tym owady, ptaki i ssaki. Prawidłowo ukształtowane, bogate w gatunki roślin nadrzeczne łąki są bardzo ważnym elementem korytarzy ekologicznych.

 

Przystanek 5: Łąki – bezkręgowce
Łąki to ekosystemy z którymi związane jest życie różnych zwierząt – także bezkręgowców. Motyle i błonkówki, prostoskrzydłe, mrówki i chrząszcze, zdobywają tu pokarm, walczą o terytorium, rozmnażają się i wędrują po niej. Latem najczęściej zauważane są barwne  motyle, poszukujące nektaru na kwiatach: modraszki, latolistek cytrynek (Gonepteryx rhamni), kraśnik sześcioplamek (Zygaena filipendulae), polowiec szachownica (Melanargia galatea) oraz czerwończyki. Najgłośniejsze są szarańczaki – pasikonik zielony (Tettigonia viridissima) i konik polny - zgrzytliwie nawołujące się pośród źdźbeł traw. Powoli latają trzmiele: ziemny i polny, odwiedzające kwiaty roślin motylkowych, szybciej poruszają się pszczoły i osy. Wszyscy lotnicy muszą unikać sieci pająków – krzyżaka i tygrzyka – rozciągniętych w wielu miejscach, na różnych wysokościach oraz przylatujących znad wody ważek polujących tu na nieuważne owady. Niżej, po ziemi uwijają się mrówki oraz drapieżne chrząszcze biegacze. Łąka to także żerowisko ptaków – dzierzby gąsiorek, trznadla, zięby oraz myszołowa należącego do ptaków szponiastych. W spokojne dni pasą się tutaj sarny i zające, a wieczorem przybywają dziki, by ryjąc w ziemi poszukiwać podziemnych pędów roślin, pędraków oraz nornic i myszy.

 

Przystanek 6: Starorzecza
Starorzecza są pozostałością dawnego koryta rzeki. Często mają postać długich, wąskich i krętych zbiorników. Powstają poprzez odcięcie zakola rzeki od głównego koryta. Leżą na terasach rzecznych, w tych miejscach, gdzie nurt silnie meandruje. Dawniej odcięcie następowało w sposób naturalny – gdy woda nanosiła żwir, piasek oraz muł - blokując zakole. Obecnie starorzecza mogą powstawać także podczas regulacji koryta rzeki. Starorzecze jest środowiskiem ulegającym ciągłym przemianom. Bardzo szybko może zarosnąć – czasami wystarczy około 40 lat aby starorzecze zupełnie się wypłyciło a następnie zarosło roślinnością lądową. W stadium początkowym na starorzeczu rozwijają się szuwary złożone z pałki szerokolistnej, turzyc (brzegowej i błotnej), trzciny lub manny mielec. Rosną kępami sity i kosaciec żółty. Płytka toń wody może być całkowicie pokryta drobnymi roślinami pływającymi: rzęsą drobną, rzęsą trójrowkową oraz spirodelą wielokorzeniową. Strome skarpy często porasta mozga trzcinowata, wkraczająca daleko w ląd. Starorzecza są miejscem rozrodu płazów oraz środowiskiem życia wielu bezkręgowców wodnych. Najłatwiej dostrzeżemy ślimaki: zatoczka rogowego lub błotniarkę stawową. Prócz nich występują owady: pływaki, krętaki, nartniki oraz larwy ważek. Błotniste brzegi stanowią kąpielisko dzików. Teren ten odwiedza również zaskroniec polujący na płazy.

 

Przystanek 7: Płazy
Liczne tereny podmokłe, małe, płytkie oczka wodne i starorzecza są doskonałym środowiskiem dla płazów. Jako zwierzęta dwuśrodowiskowe część życia spędzają na lądzie, jednak do rozrodu niezbędna jest im woda – stojąca lub wolno płynąca, płytka i w miarę ciepła. Wiosną rozpoczynają wędrówkę do zbiorników wodnych, gdzie składają jaja – na liściach i pędach roślin wodnych lub bezpośrednio do toni, w zależności od gatunku. Z jaj wykluwają się larwy zwane kijankami, początkowo pozbawione odnóży (u płazów bezogonowych), które szybko rosną i z czasem upodabniają się do postaci dorosłej. Zimę spędzają w odrętwieniu, ukryte w jamkach, norkach, ściółce leśnej, stosach kamieni lub zagrzebane w ziemi, często w pobliżu zbiorników. Wszystkie dorosłe płazy są drapieżnikami. Larwy płazów bezogonowych żywią się glonami i martwymi szczątkami roślin, larwy płazów ogonowych są drapieżne – zjadają zooplankton, larwy owadów a nawet siebie nawzajem. W całym Parku występuje 10 gatunków płazów – spośród 18 gatunków żyjących w Polsce. Obecne są: traszka zwyczajna (Triturus vulgaris), kumak nizinny (Bombina bombina), grzebiuszka ziemna (Pelobates fuscus), ropucha szara (Bufo bufo), ropucha zielona (Bufo viridis), rzekotka drzewna (Hyla arborea), żaba moczarowa (Rana arvalis), żaba trawna (Rana temporaria), żaba jeziorkowa (Rana lessonae) i żaba wodna (Rana esculenta). Wszystkie te gatunki (jak i wszystkie polskie płazy) znajdują się pod ochroną prawną. Niezwykle ważne jest zachowanie nie tylko miejsc ich rozrodu ale także i miejsc gdzie mogą znaleźć pokarm i schronienie po opuszczeniu środowiska wodnego – lasy, zarośla, zakrzaczenia a nawet grunty uprawne. Na życie płazów ma więc także ogromny wpływ sposób gospodarowania lasami i obszarami rolnymi – w tym stosowanie nawozów i środków ochrony roślin.

 

Przystanek 8: Rzeka Bystrzyca - rośliny i zwierzęta
Bystrzyca to lewobrzeżny dopływ Odry, wpadający do niej we Wrocławiu. Wezbrania wody mają dwie kulminacje – wiosenną i letnią. Jej koryto jest ciągle rzeźbione poprzez nurt, następuje erozja boczna brzegów i jednocześnie deponowanie mas piasku i mułów, w wyniku którego powstają łachy korytowe. Charakterystyczną obudowę roślinną tworzą łęgi wierzbowo-topolowe z wierzbą kruchą i wierzbą białą, z domieszką topoli i pojedynczymi olszami. Pomiędzy drzewami i formami krzaczastymi wierzb ciągną się pasy trzciny i mozgi trzcinowatej. Dalej od koryta rozrastają się: pokrzywa, kielisznik zaroślowy, psianka słodkogórz, przytulia czepna, podagrycznik pospolity i jasnota plamista. Takie zarośla to doskonałe miejsce dla drobnych ssaków: karczownika ziemnowodnego i rzęsorka rzeczka. Wody Bystrzycy są środowiskiem życia ryb: płoci, kiełbia, ciernika, szczupaka, sandacza oraz leszcza. Ich obecność przyciąga wędkarzy, którzy szukają spokojnych miejsc, by podczas łowienia kontemplować piękno przyrody. Płytsze fragmenty rzeki, o płaskich brzegach porośniętych trawą stają się latem miejscem wypoczynku mieszkańców gminy i turystów – kąpieli wodnych i słonecznych oraz grillowania.

 

Przystanek 9: Grądy i olsy
Grądy i olsy to lasy związane z doliną rzeki Bystrzycy. Grądy są wielogatunkowymi lasami liściastymi  w których dominują przede wszystkim dęby (szypułkowy i bezszypułkowy) oraz graby, z domieszką lipy drobnolistnej. Na obrzeżach doliny, gdzie siedliska są żyzne i umiarkowanie wilgotne rozwijają się grądy niskie, z niezwykle bujnym runem. Na wyżej położonych terenach, gdzie gleba jest znacznie bardziej sucha występują grądy wysokie o runie znacznie uboższym. Pojawiają się w nich też gatunki charakterystyczne dla lasów iglastych czyli borów i kwaśnych dąbrów. Wiosną runo grądów zieleni się i rozkwita – pojawiają się białe kwiaty: zawilca gajowego, konwalii majowej, śnieżyczki przebiśnieg, czosnku niedźwiedziego; na żółto kwitnie zawilec żółty, ziarnopłon wiosenny, złoć żółta, gajowiec żółty; różowo i fioletowo kwitną kokorycz pusta, miodunka ćma oraz groszek wiosenny. W wielu miejscach pyszni się niebagatelną urodą lilia złotogłów, kusząc owady plamistymi płatkami kwiatów. Olsy w dolinach rzecznych rozwijają się na piaskach i madach, miejscach o bardzo wilgotnej glebie, podtopionych, często zalanych stagnującą, lub wolno płynącą wodą. Głównym gatunkiem tworzącym ten typ lasu jest olsza (olcha) czarna, której tutaj towarzyszy jesion wyniosły i miejscami brzoza omszona.  W podszycie napotkamy kalinę koralową, czeremchę zwyczajną i kruszynę pospolitą. Drzewa i krzewy oplata zielonymi festonami chmiel zwyczajny. Wiosną wśród wody widać żółte kwiaty knieci błotnej (zwanej pospolicie kaczeńcem) oraz kosaćca żółtego wychylające się z mieczowatych, długich liści.