Ścieżka dydaktyczna: Wzgórza Kiełczyńskie

PRZYSTANEK 1.
KIEŁCZYN (niem. Keltchen, Kőltchen) – wieś o charakterze rolniczym położona u południowego podnóża Wzgórz Kiełczyńskich. Oddalona jest ok. 10,5 km od Dzierżoniowa. Wraz z Tuszynem i Włókami tworzy łańcuch osadniczy. Na północ od miejscowości, skrajem lasów, przebiega granica enklawy Ślężańskiego Parku Krajobrazowego, obejmującej Wzgórza Kiełczyńskie. Wieś otoczona głównie użytkami rolnymi, jedynie od północy sąsiaduje z lasami porastającymi zbocza Szczytnej. Pierwsze wzmianki o Kiełczynie pochodzą z 1239 r. O historii wsi wiadomo jednak niewiele. W 1392 r. właścicielami majątku byli członkowie rodziny Sachenkirche. W XVI w., w związku z cudowną figurą Matki Boskiej, wieś stała się sanktuarium maryjnym; kult przerwała potem reformacja.
Podczas wojny 30-letniej, w 1638 r., wieś została zniszczona. W 1654 r. Kiełczyn należał do Gabriela von Hunda, zaś w 1740 r. do von Schindela i następnie do jego potomków. Odnowił się kult maryjny, wzrosła liczba pielgrzymów. Od 1779 r. właścicielką wsi była Marie Sophie von Witten. W 1825 i 1840 r. jako posiadaczy majątku wymienia się członków rodziny Scharff. W tym okresie Kiełczyn był ośrodkiem tkactwa chałupniczego i bardzo szybko się rozwijał. Był popularny wśród turystów, leżał bowiem przy trasie prowadzącej na Ślężę. W 1870 r. właścicielem wsi był von Luebecke. W tym czasie tkactwo upadło, a liczba mieszkańców się zmniejszyła. W 1945 wieś znalazła się na terytorium Polski.

PRZYSTANEK 2.
Położony na stoku kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny jest widoczną z daleka dominantą krajobrazową. Powstał prawdopodobnie na początku XIII w. W XVI w. miała miejsce rozbudowa, a w 1638 r. świątynia została zniszczona. Odbudowano ją 20 lat później. W XIX w. kościół został przebudowany. Jest to jednonawowa budowla z wieżą zwieńczoną półkolistą attyką
i stożkowym hełmem. Nawa przekryta jest stropem, a prezbiterium – sklepieniem krzyżowym.
Spośród wyposażenia na uwagę zasługują drewniane polichromowane ołtarz
i ambona oraz kamienna chrzcielnica, wszystkie z XVIII w. Najcenniejsza jest jednak, będąca przedmiotem kultu, figura Matki Bożej z Dzieciątkiem. Przy kościele stoi kamienny krzyż z XIX w, a na przykościelnym XVI-wiecznym cmentarzu – kaplica
z 1812 r. W pobliżu znajduje się także plebania, pochodząca z  przełomu XVIII i XIX w.

PRZYSTANEK 3.
W pobliżu leśniczówki znajduje się głaz narzutowy – pomnik dr Karla Winklera
z Dzierżoniowa, propagatora turystyki
w obrębie Wzgórz Kiełczyńskich. Monument wykonano z połowy głazu narzutowego - bloku czerwonego granitu skandynawskiego, pochodzącego ze Wzgórz Kiełczyńskich. Głaz ufundowała Federacja Towarzystw Górskich przy Sowie (Verband der Gebirgsvereine an der Eule - EGV) a jego odsłonięcie nastąpiło 10 X 1909 r.
 
Nieopodal zlokalizowany jest pomnik poległych w I Wojnie Światowej m.in. mieszkańców  Kiełczyna, autorstwa
P. Schulza. Ma on formę kamiennego lwa leżącego na lufie armatniej. Rzeźba posadowiona jest na dużym cokole wykonanym z kamiennych bloków. Na przedniej i bocznych ścianach postumentu tablice inskrypcyjne.

Oba obiekty zostały odrestaurowane w  2006 roku.

PRZYSTANEK 4.
Wzgórza Kiełczyńskie niemal w całości porastają lasy, głównie młode drzewostany gospodarcze z przewagą sosny, brzozy, rzadko dębu. Wśród nich występują  niewielkie powierzchnie  kwaśnych dąbrów, z elementami dąbrów ciepłolubnych.
Kwaśne dąbrowy śródlądowe są budowane przez dąb bezszypułkowy, rzadko przez dąb  szypułkowy, z domieszką buka zwyczajnego, brzozy brodawkowatej oraz sosny zwyczajnej.

Wśród licznych gatunków flory stwierdzono konwalię majową, bluszcz pospolity, a także zanokcicę  serpentynową, których stanowiska zostały objęte ochroną w postaci użytku ekologicznego.

PRZYSTANEK 5.
Na całej długości trasy możemy spotkać różnego kształtu kopce mrówek rudnic. Gniazdują
w dużych kopcach zbudowanych z resztek roślinnych. W pobliżu mrowiska zbiegają się marszruty - szlaki pokarmowe mrówek robotnic. Znoszą one do mrowiska różne drobne bezkręgowce. Duże mrowisko mrówki rudnicy eliminuje ze swego otoczenia nawet około miliona sztuk innych, najczęściej szkodliwych owadów w ciągu sezonu. Społeczeństwo mrówek składa się z matki produkującej jaja, robotnic i okresowo uskrzydlonych samic
i samców. Matka znosząca od 30 do 300 jaj dziennie jest dokarmiana przez robotnice, dbające równocześnie o larwy i jaja. Matka może żyć do 15 lat, pozostałe mrówki tzw. "personel" jest krótkowieczny.

Mrówki mają licznych drapieżców. Są to dzięcioły wykonujące tunele w kopcach, ale mrowiska niszczą także dziki, lisy i kuny.

PRZYSTANEK 6.
Na terenie parku krajobrazowego można obserwować objęte ochroną ścisłą następujące gatunki zwierząt:
NOCEK DUŻY
Na obszarze Wzgórz Kiełczyńskich stwierdzono między 100 a 200 osobników tego gatunku. Nocek duży to największy z nietoperzy występujący na terenie Polski. Jego przedramię sięga długości 54-68 mm, jasnobrązowe uszy są dość długie i szerokie a ich przednia krawędź łukowato wygięta do tyłu. Pyszczek jest krótki o barwie cielistej. Futerko szarobrązowe (młodych szarawe), krótkie i gęste. Nietoperze emitują sygnały echolokacyjne typu FM, słyszalne na częstotliwości 27-35 kHz, z odległości do 20m,  jako  kliknięcia. Nocek duży lata dość wolno i nisko - do 10m nad ziemią. Żywi się owadami, głównie chrząszczami. Najstarszy stwierdzony wiek nocka to 37 lat i 1 miesiąc.

DZIĘCIOŁ DUŻY
Samiec wyróżnia się czerwoną plamą na potylicy. Dzięcioły te posiadają ostry i mocny dziób, wielki lepki język do chwytania leśnych owadów. Ich lot jest falisty. Dzioba używają do kucia w pniach drzewa (zwykle obumarłego)
i drążenia w nich dziupli niezbędnych im do gniazdowania przez wiele lat. Gniazdo znajduje się zwykle na wysokości ponad 3m nad ziemią. Dzięcioł duży żywi się owadami wykutymi z drzewa, zimową porą głównie nasionami sosny, modrzewia, brzozy i świerka. Dzięcioł jest miłośnikiem karmników głównie przez pozostawiony pokarm: tłuszcz, ziarna zbóż, orzeszki ziemne, orzechy laskowe oraz włoskie.

PADALEC ZWYCZAJNY
Jest to beznoga jaszczurka przypominająca małego węża. Ciało padalca jest gładkie, walcowate, pokryte drobnymi łuskami, bez przewężenia szyjnego, głowa mała, ogon zakończony małym, kolczastym wyrostkiem. Ubarwienie przeważnie brunatne, szare lub srebrzystopopielate. W ciągu dnia ukrywa się w spróchniałych pniach drzew, wykrotach, zwałach kamieni oraz ściółce leśnej. Żywi się ślimakami, dżdżownicami, owadami i ich larwami. Spośród wszystkich naszych gadów jest najmniej wrażliwy na chłód.  Zimuje od października do kwietnia. Dożywa 50 lat lub więcej. W obronie może odrzucić ogon.

KURHANNIK
Sylwetka przypomina dużego myszołowa; wyróżnia się cynamonowo-czerwonym ogonem, widocznym także
w locie. Gniazdo zakłada przeważnie w ścianach wąwozów skalanych, przecinających stepy, czasem w grotach, wśród krzewów, rzadko na drzewach. Chętnie zajmuje opuszczone gniazda kruków, ale sam też buduje. Na skutek suszy w stepie południowo-wschodniej Europy i Azji kurchanniki wyruszają na wędrówkę w poszukiwaniu wody
i zieleni. Nie są jednak typowymi ptakami wędrownymi. Żywi się upolowanymi drobnymi, polnymi i stepowymi gryzoniami. Do Polski zalatuje sporadycznie.

PRZYSTANEK 7.
Runo leśne – najniższa, przyziemna warstwa roślin i grzybów w lesie, przykrywająca jego dno. W skład runa wchodzą: krzewinki, rośliny zielne, mszaki oraz nalot drzew i krzewów, a także niskie krzewy. Runo Wzgórz Kiełczyńskich, bogate jest w dużą ilość np.:  paproci, jeżyn, turzyc oraz wiele innych gatunków bylin i traw. Praktycznie cała powierzchnia runa Wzgórz pokryta jest roślinnością. Jedynie przy gęstych zadrzewieniach roślin nagozalążkowych, brak światła, uniemożliwił rozrost dla niskich roślin. W gęstwinie roślin runa leśnego można znaleźć różnego rodzaju grzyby jadalne np.: Podgrzybek zajączek (Xerocomus subtomentosus), Podgrzybek złotawy (Xerocomus chrysenteron) oraz trujące dla człowieka np. Muchomor czerwony (Amanita muscaria).

PRZYSTANEK 8.
Szczytna 466 m. n.p.m. to najwyższy szczyt pasma Wzgórz Kiełczyńskich, którego grzbiet wyraźnie opada w kierunku wschodnim do Przełęczy Jędrzejowickiej 277 m. n.p.m. Na wierzchołek Szczytnej możemy również dojść żółtym szlakiem turystycznym, którego trasa wiedzie z Sobótki do Świdnicy przez górę Ślężę, Przełęcz Tąpadła, Kiełczyn oraz Krzczonów.

PRZYSTANEK 9.
Paśnik - drewniana konstrukcja służąca w gospodarce leśnej do dokarmiania zwierzyny grubej, szczególnie w okresie zimowym. W pobliżu paśników zazwyczaj ustawiane są lizawki.

Lizawka – znajdujący się w bliskim sąsiedztwie paśnika słupek z wywierconymi lub naciętymi otworami, w którym znajduje się kostka soli kamiennej. Służy zwierzynie grubej do uzupełniania składników pokarmowych, przede wszystkim w okresie zimy.
W ekosystemie ziemskim często występują lizawki naturalne, gdzie zwierzęta mogą uzupełnić minerały, jak sód, wapń, żelazo, fosfor czy cynk, niezbędne do wzmocnienia przed nastaniem wiosny kośćca i mięśni.

PRZYSTANEK 10.
Kopalnia magnezytu “Wiry” w Wirkach wybudowana w latach 60 – tych XX wieku po odkryciu niewielkiego złoża tego minerału występującego w formie żył i gniazd. Kopalnia składa się z 3 poziomów a ich głębokość nie przekracza 100 metrów. Do kopalni prowadzi sztolnia upadowa długości 80 metrów, której wylot znajduje się tuż poniżej hałdy.

Magnezyt (MgCO3) występuje w obrębie ciemnozielonych serpentynitów, które budują Wzgórza Kiełczyńskie oraz masyw Ślęży. Wydobywany tutaj minerał był wykorzystywany na potrzeby budownictwa, gdyż po wyprażeniu jest materiałem ognioodpornym i wiążącym silniej niż cement. Nieczynna już kopalnia nie jest udostępniana turystom.

PRZYSTANEK 11.
Przez Wzgórza Kiełczyńskie przebiega żółty szlak turystyczny, którego trasa wiedzie od Świdnicy aż do Sobótki. Wydeptana ścieżka zaprowadzi nas na wierzchołek Szczytnej, najwyższego szczytu Wzgórz Kiełczyńskich znajdującego się na wysokości 466 m n.p.m. Następnie trakt wiedzie przez Przełęcz Tąpadła na szczyt Ślęży.

Międzynarodowa trasa rowerowa biegnąca z Wrocławia do Ołomuńca w Czechach – EUROVELO 9 wiedzie m.in. przez Kiełczyn.

Przebiegające przez las ścieżki zachęcają do aktywnego wypoczynku na świeżym powietrzu oraz obserwacji fauny i flory. Dla turystów przygotowane zostały miejsca do odpoczynku.


PRZYSTANEK 12.
Pasmo górskie w Sudetach Środkowych rozciągające się na długości 26 km (35 km licząc po linii grzbietowej) pomiędzy Górami Bardzkimi ze wschodu,
a Wałbrzyskimi z zachodu. Na wschodzie granicą jest Przełęcz Srebrna, a na zachodzie Góry Sowie kończą się doliną rzeki Bystrzycy. Od północy ograniczone Kotliną Dzierżoniowską - od południa Obniżeniem Noworudzkim, oraz Wzgórzami - Wyrębińskimi i Włodzickimi. W okolicach Głuszycy graniczą z Górami Kamiennymi.

Najwyższe szczyty Gór Sowich to: Wielka Sowa (1015 m n.p.m.), Mała Sowa (972 m n.p.m.), Kalenica (964 m n.p.m.) oraz Słoneczna (960 m n.p.m.). We wschodniej, i zarazem niższej części, najwyższymi szczytami są Malinowa (839 m n.p.m.) i Szeroka (824 m n.p.m.).

PRZYSTANEK 13.
Wzgórza Kiełczyńskie pokryte są lasami mieszanymi. Fragmenty terenu pokryte są świerkiem pospolitym (Picea abies) oraz sosną zwyczajną (Pinus sylvestris).

Nagozalążkowe, nagonasienne (Gymnospermae), typ należący do królestwa roślin, liczący ok. 700 gatunków głównie roślin drzewiastych, występujących na całej kuli ziemskiej. W obecnych systemach w obrębie nagozalążkowych wyróżnia się dwie podgromady: nagozalążkowe drobnolistne (Conipherophytina) oraz nagozalążkowe wielkolistne (Cycadophytina). U roślin nagonasiennych zalążki tworzą się nieosłonięte na powierzchni łusek nasiennych, które skumulowane mają postać szyszki lub nibyjagód.

Na obszarze Polski nagonasienne reprezentowane są przez drzewa
i krzewy iglaste należące do klasy iglastych, podgromady drobnolistnych.

PRZYSTANEK 14.
Wśród licznych gatunków flory na terenie Wzgórz Kiełczyńskich ochroną objęto:
Konwalię majową pięknie kwitnącą w maju, rosnącą w widnych lasach  i zaroślach oraz na ich obrzeżach. Gatunek ten objęty jest częściową ochroną gatunkową.

Bluszcz pospolity kwitnący w sierpniu i wrześniu, tworzący rozległe jednolite płaty zajmujące w dnie lasu kilkunastoarowe powierzchnie lub oplata pnie drzew. Gatunek ten jest objęty ochroną częściową.

Przylepkę okopconą objętą ścisłą ochroną. Rośnie na korze drzew liściastych, rzadko szpilkowych a także na drewnie.

Zanokcicę serpentynową, której populacja na Wzgórzach Kiełczyńskich, liczy około 200 osobników. Występuje na wychodniach skał serpentynitowych charakteryzujących się dużą zawartością magnezu oraz niklu. Rosną przeważnie na ciernistych i wilgotnych szczelinach skalnych, rzadziej na skalnym rumoszu.  Znajduje się na „Czerwonej liście IUCN” jako gatunek rzadki. Objęta również Dyrektywą Siedliskową. Od 2004r. podlega ochronie ścisłej. W „Polskiej czerwonej księdze roślin” zaliczona do gatunków wymierających.
 
Na obszarze Wzgórz możemy również podziwiać objęte ochroną Natura 2000 murawy kserotermiczne, ciepłolubne zbiorowiska trawiaste o charakterze stepowym. Występują na nasłonecznionych stokach kamieniołomów serpentynitu koło Książnicy i Kiełczyna. Spotkać tu można takie gatunki jak: kostrzewa owcza, tymotka Boehmera, goździk kartuzek, strzeplica sina, dzwonek okrągłolistny, wilczomlecz sosnka, lepnica rozdęta, biedrzeniec mniejszy.

PRZYSTANEK 15.
Okrytozalążkowe, okrytonasienne (Angiospermae), typ królestwa roślin, liczący ok. 300 tys. gatunków drzew, krzewów i bylin, będący najliczniejszą grupą w świecie roślin. Okrytozalążkowe dzieli się na dwie klasy: dwuliścienne i jednoliścienne.
Cechą charakterystyczną okrytozalążkowych jest zamknięcie zalążków w zalążni słupka powstałego ze zrośnięcia jednego lub kilku owocolistków. Po zapłodnieniu z zalążków rozwijają się nasiona, a z zalążni owocnia okrywająca nasiona stąd nazwa okrytonasienne.
 
PRZYSTANEK 16.
Kod obszaru
PLH020021
Forma ochrony w ramach sieci Natura 2000:
specjalny obszar ochrony siedlisk (Dyrektywa Siedliskowa)

Opis przyrodniczy:
Wzgórza Kiełczyńskie zbudowane są ze skał metamorficznych, głównie serpentynitów, które w partiach szczytowych całego grzbietu tworzą efektowne wychodnie skalne. Lokalnie towarzyszący serpentynitowi minerał magnezyt (MgCO3) był wydobywany w kopalni znajdującej się pomiędzy Wirkami a Wirami po północnej stronie pasma. Najwyższy punkt wzgórz tworzy skalisty wierzchołek góry Szczytna (466 m n.p.m.). Im bardziej na zachód, zbocza wzgórz stają się łagodniejsze. Ze względu na usytuowanie Wzgórz Kiełczyńskich na przedpolu Sudetów, z wielu miejsc roztaczają się dalekie panoramy, z jednej strony na Góry Sowie, z drugiej zaś na Masyw Ślęży.

Niemal w całości stoki i szczyty Wzgórz Kiełczyńskich pokryte są zbiorowiskami leśnymi. Jedynie lokalnie, na niewielkich powierzchniach u podnóży stoków, występują pola uprawne, łąki, czy też charakterystyczne dla regionu, obecnie zanikające sady. Wzgórza Kiełczyńskie to jedno z najbogatszych w Polsce siedlisk zanokcicy serpentynowej (Asplenium adulterinum), a także innych rzadkich w skali kraju gatunków paproci, związanych ze specyficznym podłożem skał serpentynitowych. Przedmiotem ochrony są także siedliska muraw kserotermicznych, które wykształcają się głównie w postaci niewielkich fragmentów na nasłonecznionych powierzchniach kamieniołomów serpentynitu. Ponadto, obszar pełni ważną rolę żerowiska nocka dużego (Myotis myotis), którego jedna z największych na Dolnym Śląsku kolonii rozrodczych znajduje się w okolicach Kiełczyna.